Modernismoa (artea)

Artikulu hau modernismoa adiera zabalean ulertzen du, filosofian dituen sustraiak eta artean duen islada biltzen dituena. Modernismo terminoak, ordea, adiera espezifikoagoak baditu:

  • Modernismoa literarioa, modernismoaren printzipioei jarraiki garatu zen literatura korrontea, besteak beste Ezra Pound, Virginia Woolf, James Joyce, Samuel Beckett eta orokorrean XIX. mendetik literaturan molde berriak, modernoak, bilatu zituzten idazleak.
  • Modernismo edo art nouveau, naturan eta exotismoan zentratutako artea, arkitekturan esaterako Antoni Gaudí ordezkari nagusitzat duena.
  • Modernismo hispanikoa, literatura mugimendua, olerkigintzan zentratua, eta Rubén Darío aitzindaritzat izan zuena.
  • Modernismo portugesa, Portugalko literatura mugimendua Fernando Pessoa ordenakri nagusienetakotzat izan zuen.
  • Modernismo brasildarra, 1922-1945 bitarteko Brasilgo arte eta literatura mugimendua.

Modernismoa, eta horien isladak, hala nola arte modernoa, literatura modernoa, musika modernoa , besteak beste XIX. mendeko bigarren erdialdetik filosofian, artean eta literaturan tradizioa (hala nola, musika klasikoa, arkitektura klasikoa, literatura klasikoa) gainditzeko izandako molde berrien multzoa da, geroztik gizartean izandako aldaketen haritik. Zaharrarekikoa ez zen guztiz haustura izan, ordea, modu paradoxikoan garatu zelako: Jainkoaren nagusitasunarekin hautsi eta zientzia eta aurrerapen ideiak bereganatu baziren ere, modernitateari jarraiki, gizarte industriala eta estatu modernoa, boterearen aurpegi berria, gogor kritikatu ziren.

Pentsamenduan, Friedrich Nietzsche filosofoaren ekarpena nabarmendu behar da, Jainkoaren heriotza aldarrikatuz, balio berrien bilaketa aldarrikatzen du, gizakiaren botere-nahian oinarritua eta bizitzari berezko balioa emanez. Aldi berean, John Ruskin pentsalariak gizarte industriala gogor kritikatzen du, eta naturara itzultzea proposatzen du, baina espiritualtasun berri batez.1 Pentsamendu horien itzalpean, sortu ziren lehenengo arte korronte modernoak, hasiera batean esplorazio bizi moduan, zentzumen guztiak piztu nahian, besteak beste sinpletasuna, egunerokotasunaren errealitate gordina, diskordantziak zein sentsualitatea erabiliz. Horrela sortu ziren arte modernoko lehen abangoardia artistikoak: inpresionismoa (kolore eta ehundura berriekin, inpresioak, emozioak sortzea bilatzen zuena, egunerokotasuna islatuz), eta ondorengo fauvismoa, kubismoa eta espresionismoa. Arkitekturan ere nabarmena izan zen eragina hasiera-hasieratik: eliza eta jauregietatik, arkitekturaren zentroa eraikin zibiletara igaro zen (museoak, erakusketa-aretoka, eskolak, lantegiak, garraio-geltokiak), alde batetik naturako forma bigunak bereganatuz, eta bestetik, paradoxikoki bada ere, material berriak, industrialak, erabiliz, hala nola burnia eta beira.

Geroztik, etengabeko bilaketa eta hautsi nahia konstantea izan da artean, musika eta arkitekturan, emozio berria eta aurrerapena posibleak direlakoan. Egungo arte joeretan, modernoak jarraitzen du izaten benetakotasunaren eta orijinaltasunaren marka, gizarte zabalean utzitako arrastoa apala den arren, arte modernoaren lanen eragin iraultzailea ezabatu baita guztiz, maiz diruaren mendean utzita.

Erreferentziak

1.
El Modernismo. Carolyn Aguilar-Dubose . http://www.arquitectura.uia.mx/cursos/CIUDAD/p11/12%20El%20Modernismo.pdf. Accessed 2018.
539 hitz
Kategoriak

Asoziazio askea

Asoziazio askea teknika psikoanalitikoa da, non pazienteari unea burura etortzen zaion guztia (ideiak, pentsamenduak, emozioak, oroimenak, ...) terapeutari adierazteko esaten zaion, ahoz zein idatziz, haren parte hartzerik gabe, erabateko askatasunez, errepresioaren eraginez inkontzientera bultzatzen diren ideia horiek azalarazteko. Sigmund Freudek proposatuko teknika izan zen, funtsezkoa bere metodologian, hipnosiaren ordezko gisa, hura baino fidagarriagoa zelakoan. Transferentzia (pertsona bati buruz sentitzen dena beste batengana eramatea), proiekzio (norberaren ezaugarriak beste batengana eramatea) eta erresistentziari (oroimen eta pentsamenduak oztopatzea) aurre egiteko terapia gisa erabiltzen da. Egun, kritikatu egiten den terapia da, pazienteak bere ideiak adieraztera bultzatua sentitzen denez, benetakoak ez diren asoziazioak adierazteko joera izaten duelako, besteak beste.

Beste hizkuntzetan: ingelesez, free association; gazteleraz, asociación libre.


Kontzientzia-jarioa

Kontzientzia-jarioa 1890ean William James psikologoak The Principles of Psychology liburuan pertsona baten kontzientziatik igarotzen diren pentsamendu, sentimendu, pertzepzio, oroimen eta orokorrean barruko esperientzien multzoa adierazteko metafora da, esperientzia horiek kontzientzian jario edo fluxu moduan, elkarri loturik, bat eginik, eta aldi berean era independentean agertzen direnez. Geroztik, hedaduraz, literaturan pertsonaiek euren pentsamenduak modu natural eta berehalakoan adierazteko modua izendatzeko erabili da, hala nola barne bakarrizketa eta gisako teknika narratiboak biltzeko.

Kontzientzia-jarioaren metaforak baluke islada teorikoa: pertzepzioa ingurunetik jasotako estimulu indibidualen bitartez osatuko litzateke, era independentean; baina gero horiek modu koherente edo homogeneo edo koherente batez prozesatuko lirateke, niaren printzipioen arabera.1

Erreferentziak

1.
Marchetti G. A Theory of Consciousness. University of Urbino . http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.525.1493&rep=rep1&type=pdf. Accessed 2018. [Source]

Sinbolismoa

Artikulu hau arte korronteari buruzko da; sinboloen erabilera gaitzat duena hau da: Sinboloak.

Sinbolismoa XIX. mendearen bukaera aldera sortutako arte mugimendu da, bereziki olerkigintzan, baina gero margolaritzara ere zabaldua, eta XX. mendean garatu ziren beste literatura-mugimenduetan, bereziki modernismoan eragina izan zuena. Sinbolismoan, artistak sinboloen bitartez adierazten ditu bere intuizioak, emozioak eta sentsazioak. Munduaren errealitatea guztiz misteriotsutzat hartuz, metafora eta irudi beste tropo edo irudi sinbolikoak erruz erabiliko ditu artista sinbolistak. Hartara, garai hartako literaturako errealismoaren eta naturalismoaren aurkako erreakzio gisa uler daiteke. Sinbolismo hitza 1886 urtean agertu zen lehen aldiz, Jean Moréas (1856-1910) idazleak La Vogue aldizkarian argitaratu zuen manifestuan, sintaxiaren eta musikaltasunaren edertasuna lehenesten  zituen olerkigintza dekadentearen aurka.  Charles Baudelaire (1821–67), Stéphane Mallarmé (1842–98), Paul Verlaine (1844–96), eta Arthur Rimbaud (1854–91) izan ziren sinbolismoaren olerkari aitzindariak. Errusiara ere zabaldu zen eta han Vladimir Sergeyevich Solovyov eta Aleksandr Blok izan zituen ordezkari nagusi. Margolaritzan Gauguin eta Van Gogh izan ziren sinbolismoa garatu zuten margolari aipagarrienak. Sinbolismoak 1890 urtearen inguruan izan zuen arrakasta handiena, baina mende berriarekin batera bere gainbehera etorri zen. Hala ere, XX. mendeko literatura anglo-saxoi modernistan eragin nabarmena izan zuen, hala nola Ezra Pound, W.B. Yeats eta T.S. Eliot-en olerkigintzan eta James Joyce eta Virginia Woolf-en eleberrietan.


Agnazioa

Agnazioa edo ahaidetasun agnatizioa Antzinako Erroman indarrean zegoen ahaidetasun-sistema bat da, pater edo familia buru baten ahalean (pater potestas) oinarritua. Familia buru (pater familias) baten ahal beraren pean bizi diren pertsonak agnati ziren, eta alieni iuris ziren, hau da ez ziren independeteka eta eskubide mugatuak zituzten. Pater familias edo familiako burua familiako gizon zaharrena zen, ahaidetasun patrilinealetik, hots arbasoetan gizonak bakarrik jarraituz. Agnazioa lotura biologikoa da gehienetan, baina zentzu hertsian zibila da; izan ere, ahaide agnatizioak ezkontzan nahiz ezkontzatik kanpoko seme-alabak (eta semeen semeak, ...) biltzeaz gainera, adopzioz (adoptio) hartutako pertsonak eta pater delakoarekin edo bere mendean dauden gizonekin ezkonduta familiara bildutako emakumeak, beti ere cum manu ezkondu badira (hots, haien pater potestas zaharra galduz), ere izan daitezke agnati . Agnazioa pater delakoaren heriotzarekin desegiten zen, ondoren familia familia batzuetan zatitzeko.


Itzulkin kooperatiboa

Itzulkin kooperatiboa edo erretorno kooperatiboa kooperatiba bateko irabazietan eskuratzen duten zenbatekoa da, bazkideak kapitalera egindako ekarpenaren arabera ez, baizik eta bere lan ekarpenaren araberakoa, sozietate anonimoetan ez bezala, non irabaziak bazkideek kapitalean duten partaidetzaren arabera banatzen diren, dibidenduen bitartez.


Traktu jarraia

Traktu jarraiaren printzipioa erregistro-zuzenbideko printzipioa da, zeinaren arabera ekintza juridiko oro erregistratzeko beharrezkoa den ekintza horretan parte hartzen duten subjektuak erregistratuak izatea, ekintza juridiko horretara daramaten ekintza guztiekin batera. Adibidez, enpresa batek lursaila erosteko, enpresa erregistratua izan behar da, eta halaber, lursailaren aurreko eskritura (eta atzera jarraituz, horren aurrekari guztiak) , alegia aurreko lursailaren jabetzak frogatzen dituzten ekintza juridikoak.

Beste hizkuntzetan: gazteleraz, tracto sucesivo.


Kooptazioa

Kooptazioa erakunde edo horren organo batean sortzen diren postu hutsak nork beteko dituen organo horretako kideen artean erabakitzeko modua da. Kooptazioa organo horren autonomiaren seinalea den arren, kooptazioak eragozpenak ere baditu hala nola berrikuntza eta irekitasun eza. Kooptazioaren adibidea da Eliza Katolikoaren Kolejio Kardinalizioa da, kardinalek Aita Santua izendatu eta honek kardinalak izendatzen dituelako.


Barne bakarrizketa

Barne bakarrizketa pertsonaia baten pentsamenduak, sentimenduak eta orokorrean barne bizitza adierazten dituen teknika narratiboa da, esaldi zuzenekin eta sintaxi konplexurik gabe, eta denbora subjektibo batez garatzen dena, maiz ordena logikorik gabe.1 Lehen aldiz Édouard Dujardin idazleak baliatu zuen, 1887ko Les Lauriers sont coupés eleberrian.

Maiz monologo edo bakarrizketa hutsarekin nahasten da, pertsonaia bakar batek hitz egiten duen testu-mota alegia, baina bakarrizketan narratzaileak adierazten dituenak munduko gertaerak, iritziak eta asmoak dira, besteak beste, eta ez soilik pentsamenduak. Solilokioa, berriz, pertsonaia bere buruarekin ozenki hitz egiten duen diskurtso-mota da. Monologoak nahiz solilokioak diegetikoak dira, narrazio hutsak dira, barne bakarrizketa mimetikoa den bitartean, kontzientziaren islada hutsa alegia.

Bi motako barne bakarrizketak bereizten dira:2

  • Barne bakarrizketa zuzenean, narratzailearen eskuhartzea minimoa da, lehenengo pertsonan, modu gardenean eta etenik gabe. Adibidez: "Ez dut egingo, ez, nahiago dut hiltzea. Zer uste dute? Besterik gabe makurtuko naizela?"
  • barne bakarrizketa zeharkakoan, narratzaileak gidatu egiten du irakurlea pertsonaiaren kontzientzian zehar, horien pentsamenduak aukeratuz, iruzkinduz eta egoera jakin batean jarriz. "Zer egingo dut orain, bakarrik? Baina berehala animoa hartu eta berpiztu zen. Ez dut etsi behar, ez, aurrera jarraitu behar dut."3

Lehen pertsona desagertzen bada, eta narrazio guztia hirugarren pertsonatik egiten da, narratzaile orojakile baten eskutik, baina pertsonaiaren pentsamenduak kontatuz betiere, barne bakarrizketa baten kasuan ez, baizik eta diskurtso zeharkako askean (free indirect discourse) egongo ginateke. 4

Beste alde batetik, kontzientzia-jarioarekin (stream of consciousness) ere nahastu da, baina kontzientzia-jaiora fenomeno psikikoari egiten dio erreferentzia, pentsamenduak gure kontzientziara nola azaltzen diren deskribnatzen duen fluxuari hain zuzen. 5

Beste hizkuntzetan: ingelesez, interior monologue; gazteleraz, monólogo interior.

Erreferentziak

3.
Sang Y. An Analysis of Stream-of-Consciousness Technique in To the Lighthouse . Asian Social Science. https://pdfs.semanticscholar.org/8dde/078772b8506a09ad6c4063c2a3de98262e3e.pdf. Published 2010.
4.
Is stream of consciousness different from interior monologue and free indirect discourse? enotes.com. https://www.enotes.com/homework-help/stream-consciousness-different-from-interior-297876. Accessed 2018.
5.
Interior monologue. .thoughtco.com. https://www.thoughtco.com/what-is-an-interior-monologue-1691073. Published 2017.