Elegiak

Auhena, kexua, arrengura, atsekabea, oinazea, aienea dira elegia (antzinako grezierazko ἐλεγεία, elegeia, hitzetik, "hileta-kantua") deritzon olerki lirikoa da, lehenengo pertsonan, bereziki hurbila denaren heriotza deitoratzen duena. Hala ere, ohiko elegiek kontsolamenduz amaitzen dira, heriotza onartuz eta itxaropena piztuz olerkariaren bihotzean. Antzinako Grezian sortu ziren, baina orduan gaiaz gainera, metrika zuten ezaugarri nagusitzat, bertset elegiakoak direlakoekin, hexamnetro eta pentametro daktilikoak txandakatuz, eta hileta-oturuntzetan abesten ziren; Berpizkundetik aurrera, metrika propioa galdu, eta elegiak heriotzari eta saminezko beste gaiei loturiko konposiziotzat hartu da soilik.

Antzinako Grezian elegia bereziki landu zuten olerkariak Solon Atenasekoa (Greziako Zazpi jakintsuetako bat), Kalino Efesokoa, Tirteo, Mimnermo Kolfonekoa,  eta Megarako Teognis izan ziren. Erromatar elegiaren olerkariak izan ziren Kornelio Galo, Albio Tibulo, Propertzio, Ovidio eta Katulo izan ziren.

Euskal Literaturan elegia landu duen olerkari nagusia Pierre Topet "Etxahun" izan zen. Hona hemen bere elegietako bat:

Ürx'aphal bat badügü herrian trixterik,
Nigarrez ari düzü kaloian barnetik,
Bere lagün maitiaz beit'izan ützirik:
Kuntsola ezazie, ziek adixkidik.

Oi! ene izatia dolorez betherik!
Mündian ez ahal da ni bezañ trixterik,
Ni bezala maitiak traditü dianik,
Habil Amodiua, hürrün ene ganik.

Traditü zütüdala deitazüt erraiten;
Bata bezañ bestia biak akort ginen,
Ene bihotza düzü zuri bethi egonen:
Kitatü behar zütüt lotsaz etxekuen.

Oi ene traidoria zer düzü erraiten?
Elhe faltsü erraitez etzireia asetzen?
Ene flakü izanez zira prebalitzen,
Hortarik ageri'zü nunko seme ziren.

Maitia nahi zütüt segreki mintzatü,
Arrazuak dereitzüt nahi esplikatü;
Bihotz oroz züntüdan osoki maithatü:
Kitatü behar zütüt, hiltzera nuazü.

Thunba bat nahi dizüt lürpian ezarri,
Ene khorpitz trixtia gorde mündiari,
Ene ixter begiak ditian liberti:
Akort izanen zira zü ere haieki.

 


Igoera-koefizientea eta laginketa-frakzioa

Igoera-koefizientea (igoera-faktorea ere deitua) eta laginketa-frakzioa laginketan kalkulatzen diren parametroak dira.

N populazioaren tamaina eta n lagin-tamaina izanik, igoera-koefizientea N/n da, lagineko elementu bakoitzak populazioko zenbat elementu ordezkatzen dituen adierazten duena. Adibidez, 1000 ikasleko populazio batean, 100 ikasle inkestatu behar badira, igoera-koefizientea 1000/100=10 da, eta populazioko 10 ikasleko ikasle bat aukeratuko dela edota lagineko ikasle bakoitzak populazioko 10 ikasle ordezkatzen dituela adierazten du.

Laginketa-frakzioa n/N da, igoera-koefizientearen alderantzizkoa, eta lagina osatzerakoan populazio osotik aukeratzen den frakzioa da. Aurreko adibidean, laginketa-frakzioa 100/1000=0.1=10% da, eta laginak populazioaren %10a osatzen dela adierazten du.


Lagin-errorea

Estatistikan, lagin-errorea edo laginketa-errorea aztertutako datuek lagin bat osatu eta beraz populazio osoa ez biltzeagatik, emaitza estatistikoak populazio osora zabaltzean sortzen den errorea da. Hertsikiago, estatistiko edo estimatzailearen eta horren bitartez zenbatetsi edo estimatu nahi den parametroaren arteko aldea da. Adibidez, Gipuzkoako familien errentari buruzko azterketa egitean, familia batzuk aukeratu, horien errentekin batezbestekoa kalkulatu (2000, esaterako) eta emaitza hori Gipuzkoako familia guztien batez besteko errenta zenbatesteko erabiltzen denean (ezezaguna dena, baina demagun 1500 dela) sortzen den errorea da lagin-errorea (adibidean, 2000-1500=500). Lagin-errorea zoriz jasotako laginetik sortzen den errorea; bestelako erroreak, hala nola zorizkoak ez diren laginak, datuak manipulatuak edo alboratuak, eta datuetan akatsak izateagatik sortutakoak, laginketaz kanpoko erroreak dira. Hartara, zentsuek laginketaz kanpko erroreak izan ditzakete, baina ez dute inoiz lagin-errorerik izango.

Beste hizkuntzetan: ingelesez, sampling error; gazteleraz error muestral; frantsesez erreur d’échantillonnage.


Portaera

Portaera izaki bizidunen ekintza guztien multzoa da, hala nola mugitzea, elikatzea, eta gizakien kasuan gainera gizakiei dagozkien ekintza eta ahalmenak, hala nola hitz egitea, lan egitea eta pertsonen arteko harremanak. Laburrago, "organismo batek egiten duen guztia" dela ere adierazi da. 1 Gogamen eta kontzientziarekin erlazionaturik dagoela irizten da orokorrean, konduktismoan ezik, non portaeraren azalpena gogamen eta antzeko beste entitateetatik erabat aparte uzten den.

Ikuspegi zenbait garatu dira portaeraren ikerketan:

  • ikuspegi zientifiko batzuek banako organismoan oinarritu dira, eta horren baitan psikologia konparatua (gizakietan zentratua, eta ikaskuntza izan zuena gai nagusitzat) eta etologia (Charles Darwin-en lanekin abiarazten dena) aurkitzen dira; modernoagoak diren giza etologia eta neuroetologiarekin batera;
  • beste ikuspegi bat, soziobiologia izenekoa, gizataldean (edo animalia taldeetan) zentratu da;
  • habitatean eta bertan bizi diren espezieen arteko harremanetan oinarritzen diren ikuspegia ekologia da, bereziki orekaren kontzeptuan oinarritzen dena;
  • azkenik, espezie konkretuetan zentraturiko ikuspegi zientifikoak ditugu, hala nola primatologia eta entomologia. 2

Erreferentziak

1.
Lazzeri F. On defining behavior: Some notes. Behavior and Philosophy. 2014. http://www.behavior.org/resources/866.pdf.

Jasangarritasuna

Jasangarritasuna edo garapen jasangarria "etorkizuneko belaunaldien beharrizanak asetzeko ahalmena eragotzi gabe eguneko beharrizanak asetzen dituen garapena" da. Aski zabaldua dagoen hitzez hitzeko definizio hori 1987 urtean plazaratu zuen lau urte lehenago Nazio Batuek sortutako Ingurumenari eta Garapenari buruzko Munduko Batzordeak "Gure Etorkizun Komuna" txostenean. Terminoa 1960 eta 1970eko hamarkadetan ingurumenaren hondamenaren eta baliabideen agorpenaren inguruko kezkatik sortu zen, lehenago ekologismotik, kontserbazionismotik eta gizarte bidezkoaren aldeko mugimenduetatik ideia hori plazaratu bazen ere. Ingurumenetik haratago, kontzeptuak beharrizanen asetzea, gizartearen garapena alegia, hartzen du helburutzat, mugarik gabe, baina iraunkortasunez, eta beraz ekonomia eta gizartea ere hartzen ditu aintzat.1

Beste hizkuntzetan: ingelesez, sustanibility, sustainable development; gaztelaniaz, sostenibilidad, desarrollo sostenible.

Erreferentziak

1.
Emas R. The Concept of Sustainable Development: Definition and Defining Principles. sustainabledevelopment.un.org. https://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/5839GSDR%202015_SD_concept_definiton_rev.pdf. Published 2015. Accessed October 10, 2017.

Lankidetza-ekonomia

Lankidetza-ekonomia informazio eta komunikazio teknologiek (IKT direlakoek) ekarritako harreman eta ekimen ekonomiko partekatuak dira, partikularren artekoak (peer-to-peer edo P2P) edo bitarterkaritza minimalista batekin, sare sozialen bitartez sortutako banakoen arteko interakzio masiboei esker. Harreman eta ekimen ekonomiko berri horiek sail hauetan bana daitezke: kontsumo, finantza eta ekoizpen partekatuak eta ezagutza irekia. Kontsumo partekatuen adibideak dira Airbnb (ostatu turistikoak) eta Blablacar (garraioa), finantza partekatuetan (crowdfunding) eta ekoizpen partekatua (software librearen garapena), ezagutza irekia (fitxategien partekatzea) eta baita txanpon alternatiboak, denbora-bankuak eta truke lokaleko sareak. Ez da pentsatu behar lankidetza-ekonomia merkantilista ez denik, hain zuzuen, kasu batzuetan areagotu egiten da merkantilismoa (garraio partekatuetan adibidez, garai batean hain ohikoa zen autostop-aren kaltetan) eta batzuen ustez neoliberalismoa indartu ere egiten du (gidari eta banatzaileei lan-prekarietatea ekarriz, adibidez). Abantailen artean, baliabideen optimizazioa (adibidez, auto partekatuetan), jasangarritasunerako eta trantsizio-ekonomiarako aukera izan daitekeena, eta,interes komunak dituzten kontsumitzaileak eta ekoizleak lotuz, elkartasunean eta ekintzailetzan oinarrituriko ekonomiarako bidea zabaltzea izan daitezke.123

Erreferentziak

1.
Martin CJ. The sharing economy: A pathway to sustainability or a nightmarish form of neoliberal capitalism? Ecological economics. 2016. The sharing economy: A pathway to sustainability or a nightmarish form of neoliberal capitalism?
2.
¿Qué es la economía colaborativa? Economistas Frente a la Crisis. http://economistasfrentealacrisis.com/que-es-la-economia-colaborativa/. Published December 15, 2014. Accessed October 9, 2017.
3.
Economía colaborativa. Economipedia. http://economipedia.com/definiciones/economia-colaborativa.html. Published November 21, 2016. Accessed October 9, 2017.

Prokastinazioa

Prokastinazioa (latinezko procastinare hitzetik,  "atzeratu") erabaki eta egin beharrekoak alde batera utzi eta beste baterako uzteko joera da, izan egunerokoak eta lantokikoak, izan nork bere bizitzari buruz hartu beharreko erabakiak, eta maiz atseginez egiten direnak burutuz haien ordez eta haiei heltzeko aitzakiak jarriz.  Jarrera horren zergatiak plazera bilatu nahia nahiz egin beharrekoen aurrean sor daitekeen estresa sortzen duen antsietatea saihesteko ahaleginak izan daitezke. Kontraesankorra dirudien arren, persona perfekzionistengan azaltzen da askotan, perfekzioaren bilaketak helburuak lortzeko ezintasuna eta autoestimu eza ekartzen dituenez. Autolaguntzaren arloan maiz ukitzen den gaia da, bizitzan autoestimu eza, errua eta beste sentimendu negatiboak eta lantokian produktibitatea murriztea ekar ditzakeelako; prokastinazioari aurre egiteko, denbora aurrez antolatzea, helburu egingarriak planteatzea, zailtasunak aurkitzen direnean, informazioa bilatu eta laguntza eskatzea, egin beharreko hori benetan garrantzitsua den ebaluatu eta lanen hierarkia bat jartzea, eta lana atsegina ez denean, beste bati laguntza eskatzea.

Prokastinazioaren aurkako jarrera proaktibitatea da.

Euskarazko esaera zaharrak prokastinazioaren inguruan:

  • "Gero dionak, bego dio."
  • "Gero, bihar eta sekula ez, senideak dira".

 


Proaktibitatea

Pertsona proaktiboak etorkizunean sor daitezkeen egoerak aurreikusiz eta horien kontrola hartuz, sor daitezkeen arazoei irtenbideak eman eta aldaketarako eta hobekuntzarako erabakiak hartu eta ekimenak aurrerak eramaten egiten dituzten pertsonak dira, betiere bere kabuz. Proaktibitatea edo proaktibotasuna bereziki lan esparruan garatutako jarrera izan da, eta norberari esleitutako atazak burutzeaz gain, erakundearentzat positiboak diren helburu berriak eta aldaketak planteatu eta horien alde lan egiteko jarrera eta ekimena adierazten du, lankideak bultzatuz eta haiekiko lankidetzan.1

Kontzeptua Viktor Frankl (1905-1997) neurologoak asmatu zuen "Gizakia zentzu bila" bere liburuan. Liburuan kontatzen du zentzuaren bilaketa, sortzen diren egoera zailetan jarrera positiboa izatea, nazien kontzentrazio-esparruetan aurrera ateratzeko aurrera ateratzeko funtsezkoa izan zela. Geroztik, autolaguntzan oinarrizko kontzeptua bilakatu da.

Aurkako kontzeptuak erreaktibitatea eta prokastinazioa dira, eta maiz hiperaktibitatearekin nahastu izan da, horrekin zerikusirik ez badu ere.2

Ikus, gainera

Erreferentziak

1.
Bindl UK, Parker SK. Proactive work behavior: Forward-thinking and change-oriented action in organizations. In: APA Handbook of Industrial and Organizational Psychology, Vol 2: Selecting and Developing Members for the Organization. American Psychological Association; 0:567-598. doi: 10.1037/12170-019
2.
Proactividad. Definición.de. https://definicion.de/proactividad/. Eskuratua urriak 7, 2017.

Tolerantzia

Pluralismoan eta gizaki guztiok berdinak garelako printzipioan oinarriturik, eta beraz liberalismo politikoan sustraiturik, tolerantzia pertsona guztien bizimodu, jokabide, erlijio eta jarrera politiko guztiak oztopatzen ez dituen jarrera eta jokaera da. Kontzeptu lausoa da, horren baitan bi muturreko jarrera bereiz daitekeelako: mutur positiboan gizarte aniztasunaren baitan besteen onarpenean eta haiekiko elkarbizitzan oinarritzen den jarrera dago; baina mutur negatiboan, besteenganako axolagabetasun eta mespretxuzko jarrerak ere barnehar ditzake, beste desberdin horiek besterik gabe onartuz baina haiengandik bereiziz. Historian bereziki Ilustraziotik aldarrikatutako jarrera da, baina haren sustraiak Erdi Aroan aurkitzen dira, hainbat hiritan, Toledon esaterako, kristauak, juduak eta musulmanak elkarrekin gatazkarik gabe bizi izan zirenean denbora luzean. Tolerantziari hausnarketa kritiko sakona egin du berrikitan Herbert Marcusek, tolerantzia, zer toleratzen den eta zein punturaino, botereak eta gehiengoek erabakitzen dutela baieztatuz.1

Erreferentziak

1.
Karstedt S. Tolerance. In: The Concise Encyclopedia of Sociology. ; 2011:652.