Aitaren etxea, Karmele Jaio: laburpena

Aitaren etxea Karmele Jaio gasteiztar idazleak (1970- ) 2019an plazaraturiko eleberria da.

Laburpena

ISMAEL

I: hor goitik, tontorretik

Ismael Gasteizen bizi den idazle heldua da. Jasone bere emaztea da. Bi alaba dituzte. Mendian bortxatuta eta hilda agertu den neska gazte baten berriak asaldaturik, etxetik korrika atera eta Gasteiz inguruko mendi batera igotzen da. Han ezin du asaldura burutik kendu. Txikitatik buruan iltzatutako tiro hotsak aditzen ditu buruan, aita ehiztariak mendira eramaten zuenekoak. Urduri dago alabagatik baita, batez ere Sanferminetara 17 urterekin joatea utzi ziotenetik eta hara joan zen gau berean neska batek taldeko bortxaketa pairatu zuenean.

Mendi tontorretik bere bizitzaren errepasoa egiten du. Gurasoen etxea bilatzen du han goitik, familia guztia Eibartik etorrita, berak 15 urte zituela, hartu zuten etxea, eta ama han egongo dela irudikatzen du, urtetan bezala lanbasa pasatzen, burutik ja ondo ez dagoen aitarekin. Gero Jasonerekin eta alabekin bizi izan ziren lehenengo etxea bilatzen saiatzen da, nekez aurkitzen du, alabak egun nekez ikusten dituen moduan, joanetorri etengabean ibiltzen baitira. Bere egungo etxea da hobekien ikusten dena, eta bere estudioa irudikatzen du, idazteko paper eta tresnekin. Idazten ari den eleberriaz pentsatzen du, euskal gatazkari buruzko eleberri bat, osatu ezinik dabil eleberri horrekin, agian gatazka beti kanpotik bizi duelako, arrebak ez bezala. Gauzak beti kanpotik bizitu dituela uste du, eta horregatik dago blokeatuta eleberriarekin. Ezin du burutik kendu Vidarte kritikoaren iritzi gaiztoa bere azken eleberriari buruz: pertsonaiak estralurtarrak zirela, sinesgarritasunik gabeak. Esango luke orain ere ezin dela benetako mundura hurbildu.

II: tempo zahar batean harrapatuta

Etxean sukaldeko kafetera elektriko zaharrari begira dago, sukalde modernoarekin bat ez datorrena. Kafeteraren mekanismo geldoak laguntzen dio kanpoko giro nahasi eta azkarrari ihes egiten. Telebistan kate atzerritarrak aditzen ditu, hemengo berri latzak ez aditzearren: alaba Eider Sanferminetara joan zenean bezalaxe, non aditu zuten neska bat bortxatu zutela, eta deika aritu zitzaizkiola alabari, erantzunik gabe, alabak bateriarik gabe geratu zela abisatu arte. Beldurra du alabari zer gertatuk ote zaion ta errua ere bai. Emazte Jasone gizonekikoa gerra dela esaten hasi baita. Eta txikitako beldur izua nagusitzen zaio, txikitan mendian galdu zen lehengusuaren bila aritu ziren. Azken aldian guztiz blokeatuta dago, ez daki zer den: pentsatzen du buruan pilota itxurako tumore bat duela. Probak egin dizkiote eta ezetz. Beldurra dio heriotzari, txikitan iluntasunari eta horrelakoetan arreba Liberen gelara joaten zen, hura bai ausarta, politikan sartua eta egun ere Berlinen errefuxiatuak laguntzen. Ez du inspiraziorik, hitzik gabe geratu da. Eta badira bi urte liburua osatu nahian dabilela, eta zirriborro bat besterik ez du.

III: amesgaiztoak bueltan

Emazte Jasone dator kaletik, erosketak eginda. Harengana doa korrika, bere bila baino, berak dakartzan nobedadeen bila. Jasonek galdetzen dio ea gaur ere ama etorri zaion bazkaria ekartzera. Lotsatuta aitortzen du baietz, Jasonek aurpegiratu egiten dio, eta aitarekin hitz egin beharko lukeela esaten dio, ama gehiago etor  ez dadin. Aita ordea ez dabil burutik ondo, dio Ismaelek. Neurologoak zita luzerako eman diola esaten dio Ismaelek, erruki bila. Jasonek ez dio kasu handirik egiten, baina berak badaki zerbait larria duela. Amesgaiztoena ez dio kontatu,  nola neska bat bortxatzen ari diren mendian eta berak ez duen ezer egiten. Jasonek feminista porrokatua bilakatu da, gizonekikoa gerra dela dio behin eta berriz. Jasonek dio gaineraliburuaren publikazioarekin gaitz guztiak joango zaizkiola. Gogoratzen du Madrilgo editoreekin kontratua sinatzean, emazteak bere betiko editoreari, Jauregiri, deitu beharko liokeela esan ziola. Emazteak harreman estua du Jauregirekin, unibertsitatean literatura aldizkaria publikatzen zuten, Jauregik zuzendutakoa, eta hain zuzen Jasonek Jauregiri esan ziolako publikatu zioten lehenengo ipuina. Bera kazetaritzakoa zen, emaztearen girotik aparte samarrekoa. Jauregik Madrilgo kontratuarena dakienetik desberdin tratatzen du, mespretxuz, beti txantxetan. Baina bere iritzia behar izaten du aurrera egiteko idazketan. Falta sentitzen du gaztetako garai hura, aske idazten zuelako. Orain, Vidarteren eta Jauregiren presiopean dago beti. Bere porrota aitortu beharko luke? Ordenagailua itzaltzen du.

IV: horrela lasai idatzi ahalko duzu

Duela bi urte idatzi zuen azken nobela Ismaelek. Orduan, Gasteizko alde zaharrean bizi ziren. Jasone orduan denbora asko pasatzen zuen etxean, baina orain gero eta denbora gutxiago ematen du etxean, beti zerbait du egiteko kanpoan. Berandu etortzen da etxera. Liburuzaina da, eta irakurketa talde baten antolatzailea da. Beste gauza batzuk ere egiten ditu, beti aitzakiaren bat. Horrela lasai idatzi ahalko duzu, esaten dio Jasonek. Aldi berean, gaztetu dela dirudi, begiradan nabaritzen dio, ez noski gorputzean. Miatzen du bere poltsan, arakatzen du mugikorra. Azkenean, egun batean literatura testu bat folio batzuetan aurkitzen du bere poltsan, dutxan dagoen bitartean, baina lehen pasartea irakurtzeko denbora ematen dio bakarrik, Jasone dutxan dagoen bitartean. Hitz misteriotsuak: furgoneta baten ateak egiten duen soinuak emakume batengan eragiten duen izua. Arraroa da: beti hitz egin dute literaturaz, eta ez dio ezer aipatu. Jasonek berak idatzirikoa  ote da ala irakurketa taldeko batena?

JASONE

V: ate irristatzaile baten soinua

Jasonek bere bortxaketa irudikatu eta deskribatzen du. Kaletik doa, eta furgoneta baten ate irristatzaile bat zabaldu eta barrura sarrarazten dute. Aurka egiten die, hankak ixten ditu, baina azkenean amore ematen du eta egiten uzten die, aurka eginez okerrago izango delakoan. Xehetasun guztiz irudikatzen du, eta baita idatzi ere. Konturatzen da bortxaketa beti egon dela bere barruan, bere oroimenean, emakumez emakume transmititua. Gogoratzen du Liberekin parrandan ateratzen zenean, nola beldurrez ibiltzen ziren etxerako bidean, estrategia planifikatua zutela edozein arriskuren aurrean. Bortxaketa beti egon da bere barruan eta bere bizitzan. Eta orain idaztearen beharra berreskuratu du, Ismael ohean dagoela egongelan egoten da ordenagailuan idazten. Ez dio inori esan behar idazten ari dela, agian senarra delako etxeko idazle ofiziala.

VI: hemen nago, nitaz ahaztuta zeunden?

Bortxaketarekin eleberri bat osatzen ari da, baina sekretupean, ez daki justu zergatik, baina sekretupean. Seguru Ismaelek galdetuko liokeela nola idatzi dezakeen bortxaketa bati buruz, inoiz bortxatu ez badute. Ahalmen hori benetako idazleen esku dago soilik, esango luke Ismaelek. Ismaelek bere testuetako hizkuntza zuzenketak egiteko bakarrik eskatzen dio laguntza. Esaten dio euskaldun berriak, Jasone bezalakoak, hobeak direla hizkuntza zuzentzen. Gainera, Jauregik, bere editoreak, bere antzeko gustuak ditu, eta beraz bere onespenak Jauregirena ere ekarriko duela. Euskaldun berria. Zamoratik etorritako familia baten alaba da Jasone, txikitan Asunción. Izena ezkutatu zuen gaztetan. Libe, Ismaelen arreba, ezagutu zuenean unibertsitatean, konturatu zen jatorria desberdina zuela, eta jatorriak markatzen duela. Libe eta Ismael bertakoak ziren, Eibarkoak, herri berekoak, baina betidanik.

Ismael bere eleberria noiz bukatuko zain dago baita ere. Jauregi beti dago galdezka ea noiz bukatu behar duen. Jauregirentzat Ismaelen emaztea besterik ez da orain, garai batean bion artean tentsio fisikoa eta intelektuala zegoen arren. Idazten hasi denean, garai bateko lotura hori berreskuratu nahi du: hemen nago, nitaz ahaztuta zeunden?

Idaztean zorroztu egiten zaio oroimena: gaztetan bortxaketa batekin zituen sexu fantasiak, piszina batean tipo batek eskua sartzen ziola bikinitik, plazerez lehertu arte. Gizonen abusua onartu beharreko zerbait dela inkontziente kolektiboaren ondorioa. Pentsatzen du arriskutsua dela idaztea, nahi ez dituzun gauzak agertzen direlako, mareabeheran bezala, minak alegia. Eta min horien frogak bilatzen dituelako hasi da idazten.

ISMAEL

vii: hau gerra bat da

Etxean ez dute ja telebista pizten, garai batean bezala, alabekin batera telebista aurrean, familia giroan. Orain Jasone egongelan egoten da, ordenagailuarekin, baina gaur ohean dago irakurtzen eta galdetzen dio Ismaeli ea zer iruditu zaion alaba Maialenen mutila, iruditzen zaiola ez duela gustuko. Ismaelek ez du horrelakorik esan inondik inora. Jasonek esaten dio Eider ere Turkiara doala lagun batekin. Ismael da azkena konturatzen, eta baimenik ez diotela ezertarako eskatzen kexatzen da.

Seguru Jasone emakumeren baten liburua irakurtzen ari dela, berak seguru ezagutzen ez duena. Jasonek aurpegiratuko lioke ez dagoela interesatuta emakumeen literaturarekin eta eztabaidan hasiko lirateke, feminismoari buruz, Libek buruan sartzen dizkion kontu horiek burua berotzen diote. Baina orain Jasonek mendian bortxatu duten neska horri buruz galdetzen dio. Jasonek ezin du burutik kendu, eta Ismaelek berdina dio. Ez dakiela zer gertatzen den azkenaldian. Azkenaldian? dio Jasonek. Eta eztabaidan hasten dira. Gizonen eraso horiek beti izan direla. Hau gerra bat da, dio Jasonek.

Eztabaida berotzen doa. Jasone "zuek" esaten zuzentzen zaio Ismaeli, eta Ismaelek erantzuten dio, bera "bera" dela, eta ez sartzeko gizonen taldean, denak bortxatzaile balira bezala. Ismaelek dio bera ere amesgaiztoak dituela neska horri gertatuarekin. Jasonek esaten dio ez dela kapaza hori egiteko, inoiz ez delako emakume baten azalean jarri, eta sentitu dezakeen mina gehienez ere alabari egingo lioketenaren parekoa litzatekeela, inoiz ez berari gertatuko balitzaio bezala. Ismaelek esaten dio bere nobelako protagonista emakumea dela, eta Jasonek aurpegiratzen dio hori ez dela nahikoa emakume baten azalean sartzeko, emakume fikziozko baten hitzak besterik ez direla. Beti "zuek" horrekin, Jasone. Argudiatuz Ismael, beste guztiak bezala, beti ari dela bere gizontasuna, marikoia ez dela alegia, frogatzen. Aitarekin hitz egitean darabilen ahots sendo hori, adibidez. Hobe uztea, dio Ismaelek. Argia itzaltzen du Jasonek. Ismael sabaira begira geratzen da, lo hartu ezinik, aitarekin pentsatzen.

viii: eremuko dunen atzetik

Ismael bere etxetik gertu dagoen tontorrean dago berriz, eta haurtzaroko oroitzapenak datozkio gogora. Nola euskal musika, Itoiz (eremuko dunen atzetik ...) eta entzuten zuten kaseteetan. Aitak piano txiki bat oparitu zien, musika gustuko zutela ikusita, baino euskal kanta zaharrak abesteko esaten zien. Ismalek onartu zuen, Libek ez, eta rock musikara jo zuen, eta hortik giro abertzalera. Libek mundu horretara bakarrik joan nahi izan zuen, Ismael bazterrean utzita. Arreba Libe atxilotu zuten egun batean, eta bost egunetara aske utzi. Inoiz ez dio kontatu zer gertatu zen, eta berak galdetu ere ez dio egin.

Nobelan euskal gatazka sartu nahi izan du, baino nola? Behin Aitor lehengusuak pakete bat eman zion Gasteizera eramateko, jakin gabe zer zen, eta beldurrez autobusean bertan utzi zuen. Nola idatziko du bada gatazkari buruz, gatazkan sarturik egon ez bada? Mendian bortxatu duten neska datorkio gogora, horrek bai azkartzen diola bihotza, horri buruz bai idatziko lukeela, bain non dago istorioa? Jasonek aurkakoa esaten badio ere, neska horren azalean sartzeko gauza dela sentitzen du.

ix: aita zure etxera eraman

Ismael ordenagailuaren aurrean dago, blokeaturik eleberriaren idazketan. Eleberriko emakumearen lekuna, haren buruan, izatea nahiko luke, baina ezin du. Jasonek beti esaten dio gizonei derrigorrez zaiela zaila emakumearen lekuan jartzea, emakumea beren lehentasunetatik kanpo dagoelako beti. Dei bat hartzen du eta bere buruko gaitzarengatik izango dela bururatzen zaio, baino ez. Amagatik da. Ingresaturik dago, kalean konortea galdu, erori eta aldaka hautsi duelako. Ospitalera iritsi eta ama ikusten du, ahul eta indarge, ezingo luke gorpuitz horri nola heldu, nola eman maitasuna. Harriturik dago, beti etxean lan eta lan aritu den ama horrela ikustea. Amak esaten dio beragatik ez kezkatzeko eta aitarengana joateko. Kasu egin eta ateratzen da, eta Jasonerekin egiten du topo. Ahizpa Liberen telefonoa eskatzen dio, Jasone beti konpondu baita oso ondo harekin eta elkarri deitzen diote maiz. Berlinen dago Libe, neskalagunarekin, errefuxiatuak laguntzeko ONG batean. Libek esaten dio ama medikutan zebilela aspalditik, buruko kontuekin eta. Ismaelek ordea ez zekien ezer eta irudipena du dena ezkutatzen zaiola. Ez amak ez Libek, ez Jasonek ez diote horri buruz ezer esan. Gizonei dena ezkutatzen diete, aitari ere ezkutatu diote Libe lesbiana dela eta neskalaguna dela. Libek agindu bat ematen dio: aitarengana joateko. Ismaelek ezin duela dio, eleberriaren epeekin larri dabilela. Aita etxera eraman eta han zaintzeko esaten dio. Ismaelek ezin duela, berriz. Libe isilik dago telefonoaren bestaldean, Ismaelen baitan amorrua hatzen doan bitartean, aita zaintzea berari ez dagokiola sentitzen baitu.

x: gezurrak zenbat eta laburragoak, hobe

Ismaelek gogratzen du bere gaztaroa ehizan. Nola egoten ziren zeruari begira, usoak noiz pasako. Aita Txo txakurrarekin eta zuk Mendirekin, aitak akabatu nahi zuen txakurra, ona ez zelako. Nola aitak errieta egiten zion goizegi tiro egin eta usoak uxatzeagatik. Nola Aitorrek pieza onak ehizatzen zituen eta bera esku hutsik itzultzen zen askotan. Eta Aitor mendian galdu zenekoa ere gogoratzen du, nola haren bila atera ziren, Libe etxean utzita nahiz eta berak ere joan nahi zuen, besterik gabe emakumea zelako. Nola bilatzen ari ziren Aitorrek paketeak Gasteizera eramateko eskatzen zion, auskalo zer barruan. Nola bilaketan ari zirela, kobazulo batetik gertu aitak esan zion kobazulo aldetik ondo miatu zuen, eta berak baietz esan zuen gezurretan, beldur zegoelako ez baitzen jaitsi kobazuloraino, aitak guztiz sinetsi ez eta begiratu gaiztoa bota zion arren.

JASONE

xi: zure eskua nabari da

Jauregik esandako lau hitz horiek (zure eskua nabari da) aski izan ziren Jasonerentzat idazketara bultzatzeko. Jauregi Jasonek lan egiten duen liburutegira agertu zen, liburu baten aurkezpena egitera, eta idazlearen aurrean lausenguak esaten dizkio Jasoneri. Beti izan da horrelakoa, txantxetan beti, ingurukoak seduzitu eta bereganatzeko. Jasone berarengana erakarrita sentitu da beti, berari begiratzeko zuen moduagatik. Eta aurkezpenaren ondoren, Jauregik proposamen bat egiten dio: bere argitxaletxearentzat testuak zuzentxea, ze bere eskua nabari da. Gogoratzen du Jasonek unibertsitatean lehen ipuina entregatu zionean aldizkarirako, nola eman eta korrika atera zen, Beti sentitu du zirrara bere ondoan,  eta orain proposamen horretan beste zerbait ere ikusi du, harenganako erakarmena eragin duena berriz ere. Pentsatzen du emakumeak maitasunean murgildu egiten direla guztiz, gizonek kutxatxo batean sartzen duen bitartean, zauriturik ez ikasteko. Libek, Ismaelen ahizpa ere, jakin du gizonak bezala jokatzen. Jauregik esandako lau hitz horiek azken urteetako anestesiatik esnarazi dute, Ismael literaturan murgiltzen hasi zena, bera aldi berean bere ondoan egoteko literaturatik aldentzen zen bitartean.  Gero haurrak, gurasoen gaixotasuna eta zaintza, gero Ismaelek bere obra handia idatzi behar zuela. Konturatzen zen zerbait gaizki zihoala eta sexu bidez konpontzen joan zen, baina Ismael bere planeta batean dirudi, ez zen konturatzen Jasone amiltzen ari zela. Zure eskua nabari da. Eta hitz horiek lurrikara eragiten dute Jasonerengan. Ismaeli proposamenaz ezer ez esateko eskatzen dio Jauregiri. Jauregiren begiak piztu egiten dira hori entzunda. Arratsaldean ezin du Jasonek gaia bere burutik kendu eta Jauregirengana sentitzen duen tentsio sexuala areagotzen doa. Idazten hasten da gau horretan bertan, nobela baten itxura hartzen ari den lan bat. Badaki Jauregi horren zain dagoela.

LIBE

xii: gerra zahar hori

Libe hegazkinaren barruan dago, Berlinetik Loiura, Euskal Herrira, etortzeko. Gurasoak zaintzera dator. Euskal Herriko familiak ez daki joatekoa dela. Jasonek idatzitako nobela darama alboan, haurra balitz bezala. Bera ez da ama, baina ama bezala jokatzeko beharra inposatu diote beti. Amarekin harreman estua du telefonoz, aurrez aurre baino. Gehiago hitz egiten du. Aurrez aurre maitasuna emakumeek agnidu omen zaien bezala erakusten du amak, besteen zaintzan. Eta orain berak ere betiko legeari jarraiki, emakumearen paper hori jokatzera abiatzen da Euskal Herrira. Jasonek esan dio berak idatzitasko istorio txikia dela, ez Ismael idazten ari den istorio handia bezalakoa. Baina Jasonek behintzat aurrera pausoa eman du, berak azken aldian atzera egin duen bitartean: errefuxiatuen kanpamenduetako istorio handietatik burokraziako istorio txikietara aldatzen joan da. Azafatak gerrikoa jartzeko eskatzen dio, eta berak gerrikoa beti jarrita duela pentsatzen du, emakumeei altxatzen eragozten dien gerriko hori. Gogoratzen hasten da: etxean beti kontra ibili da, politikan sartuta aurrena, bere homosexualitatearekin gero. Gogoratzen da Jasonerekin batera argitaletxe bat sortzeko proiektua, gero ONGeetan egin duen ibilbidea, beti mundua aldatzen saiatzen. Jasonek berriz isilean egin du bere iraultza. Beldurra ematen dio bueltatzeak baino Jasoneren nobelari helduta, haren eskuari heltzen diola iruditzen zaio, eta horrek indarra ematen dio.

ISMAEL

xiii: ni ez naiz izan

Ismael gurasoen etxera doa aita zaintzera. Bere gaztetako egongelan lan egiten du, idazketan. Garaiko oroitzapenak datozkio gogora, nola aitak aurpegiratzen zion lagunik ez izatea Gasteizera etorri berritan, nola aitarekin joaten zen garbitzera auto zaharra, nola bre gauzak auto hartan ekarri zituzten Eibartik Gazteizera, orain beste batenak diruditen gauzak. Pisu handiegia sentitzen du, eta aita bere etxera eramatea erabaki du bi astetara. Aitari hori esatera doala, oroitzapen gehiago, nola aitaren fabrikako greban aitak lanean jarraitu zuen, eta nola bere aita eskirola zela esan zioten, nola amak negarrez egiten zuen egoeragatik. Ama ospitalean egoteak Ismaelen familia-ikuspegia aldatu du guztiz, ama ja ez da emakume indartsu eta nekaezin hura. Eta haserre dago, ama erortzeak bere bizitza aldatu duelako, eta errudun ere sentitzen da, amaren egoerak agerian utzi duelako bere oraindik ume bat dela, ama betirako izango zela uste zuena. Hemendik aurrera ez da inor izango egunkarietan bere liburuei buruzko aipamenak errekortatu eta gorde egingo dituena.

Amak aita bakarrik ez uzteko esaten dio ospitalean, eta etxean eta aitarekin egin behar duen guztia esaten dio. Eta gurasoen etxera doa gero, aitari bere etxera joan behar duela esatera .Aitak ea lanik ez duen egiten esaten dio, goiz agertu delako. Aitarentzat idatzea emakumeen lana izan da beti, eta bere lehen liburua erakutsi zionean, euskeraz idatzita zegoelako gutxietsi egin zuen.  Nancyrekin hitz egiten du, eta amari egin beharrekoekin egindako bideoa erakusten dio. Aitak amaren ahotsa entzun, gerturatu, amaren aurpegi ubeldua ikusi eta bera ez dela izan esaten du serio. Eta berriz dio. Esaldiak irudi bat pizten du bere gogoan, aita ama kolpatzen, eta obsesio bilakatzen da minutu gutxitan, erreala ez den arren. Azkenean Ismaelek aita bere etxera eraman, eta "ni ez naiz izan" esaten jarraitzen du. Bere etxean ez da geldirik egoten, batera eta bestera, eta kajoi guztiak irekitzen. Bere atzetik ibili behar du, komuna txizarekin zikindu eta garbitu behar du. Bonbatik tiratzean bere nobela ere hortik doala sentitzen du.

xiv: txanponak

Ismaelek gogoratzen ditu aita txikiteotik mozkor etortzen zen egunak, nola txanponak ateratzen zituen praketako poltsikoetatik eta han eta hemen utzi. Libe eta Ismael gelara sartzen ziren orduan. Baino aita sukaldera sartzean, atera egiten ziren txanpon batzuk lapurtzeko. Sukaldean aitak arrautza frijituak eskatzen zizkion amari, eta beraiek orduan sartzen ziren sukaldera, gabon esatera.

xv: metakrilatozko ate bat

LANEAN (110 ORRIALDE 213TIK EGINAK)