Aitaren etxea, Karmele Jaio: laburpena

Aitaren etxea Karmele Jaio gasteiztar idazleak (1970- ) 2019an plazaraturiko eleberria da.

Laburpena

ISMAEL

I: hor goitik, tontorretik

Ismael Gasteizen bizi den idazle heldua da. Jasone bere emaztea da eta bi alaba ditu. Mendian bortxatuta eta hilda agertu den neska gazte baten berriak asaldaturik, etxetik korrika atera eta Gasteiz inguruko mendi batera igotzen da. Han ezin du asaldura burutik kendu. Txikitatik buruan iltzatutako tiro hotsak aditzen ditu buruan, aita ehiztariak mendira eramaten zuenekoak. Urduri dago alabagatik baita, batez ere Sanferminetara 17 urterekin joatea utzi ziotenetik eta hara joan zen gau berean neska batek taldeko bortxaketa pairatu zuenean.

Mendi tontorretik bere bizitzaren errepasoa egiten du. Gurasoen etxea bilatzen du han goitik, familia guztia Eibartik etorrita, berak 15 urte zituela, hartu zuten etxea, eta ama han egongo dela irudikatzen du, urtetan bezala lanbasa pasatzen, burutik ondo ez dagoen aitarekin. Gero Jasonerekin eta alabekin bizi izan ziren lehenengo etxea bilatzen saiatzen da, nekez aurkitzen du, alabak egun nekez ikusten dituen moduan, joanetorri etengabean ibiltzen baitira. Bere egungo etxea da hobekien ikusten dena, eta bere estudioa irudikatzen du, idazteko paper eta tresnekin. Idazten ari den eleberriaz pentsatzen du, euskal gatazkari buruzko eleberri bat, osatu ezinik dabil eleberri horrekin, agian gatazka beti kanpotik bizi duelako, arrebak ez bezala. Gauzak beti kanpotik bizitu dituela uste du, eta horregatik dago blokeatuta eleberriarekin. Ezin du burutik kendu Vidarte kritikoaren iritzi gaiztoa bere azken eleberriari buruz: pertsonaiak estralurtarrak zirela, sinesgarritasunik gabeak. Esango luke orain ere ezin dela benetako mundura hurbildu.

II: tempo zahar batean harrapatuta

Etxean sukaldeko kafetera elektriko zaharrari begira dago, sukalde modernoarekin bat ez datorrena. Kafeteraren mekanismo geldoak laguntzen dio kanpoko giro nahasi eta azkarrari ihes egiten. Telebistan kate atzerritarrak aditzen ditu, hemengo berri latzak ez aditzearren: alaba Eider Sanferminetara joan zenean bezalaxe, non aditu zuten neska bat bortxatu zutela, eta deika aritu zitzaizkiola alabari, erantzunik gabe, alabak bateriarik gabe gratu zela abisatu arte. Beldurra du alabari zer gertatuk oote zaion ta errua ere bai. Emazte Jasone gizonekikoa gerra dela esaten hasi baita. Eta txikitako beldur izua nagusitzen zaio, txikitan mendian galdu zen lehengusuaren bila aritu ziren. Azken aldian guztiz blokeatuta dago, ez daki zer den: pentstazen du buruan pilota itxirako tumore bat duela. Probak egin dizkiote eta ezetz. Beldurra dio heriotzari, txikitan iluntasunari eta horrelakoetan arreba Liberen gelara joaten zen, hura bai ausarta, politikan sartua eta egun ere Berlinen errefuxiatuak laguntzen. Ez du inspiraziorik, hitzik gabe geratu da. Eta badira bi urte liburua osatu nahian dabilela, eta zirriborro bat besterik ez du.

III: amesgaiztoak bueltan

Emazte Jasone dato kaletik, erosketak eginda. Harengana doa korrika, bere bila baino, berak daklarren nobedadeen bila. Jasonek galdetzen dio ea gaur ere ama etorri zaion bazkaria ekartzera. Lotsatuta aitortzen du baietz, Jasonek aurpegiratu egiten dio, eta aitarekin hitz egin beharko lukeela esaten dio, ama gehiago etor  ez dadin. Aita ordea ez dabil burutik ondo, dio Ismaelek. Neurologoak zita luzerako eman diola esaten dio Ismaelek, erruki bila. Jasonek ez dio kasu handirik egiten, baina berak badaki zerbait larria duela. Ametsgaiztoena ez dio kontatu. Nola neska bat bortxatzen ari diren mendian eta berak ez duen ezer egiten. Jasonek kasurik ez.

Jasone feminista porrokatua bilakatu da, gizonekikoa gerra dela dio.

Jasonek kasurik ez. Dio liburuaren publikazioarekin gaitz guztiak joango zaizkiola. Gogoratzen du Madrilgo editoreekin kontratua sinatzean, emazteak bere betiko editoreari, Jauregiri, deitu beharko liokeela esan ziola. Emazteak harreman estua du Jauregirekin, unibertsitatean literatura aldizkaria publikatzen zuten, Jauregik zuzendutaskoa, eta hain zuzen Jasonek Jauregiri esan ziolako publikatu zioten lehenengo ipuina. Bera kazetaritzakoa zen, emaztearen girotik aparte samarrekoa. Jauregik Madrilgo kontratuarena dakienetik desberdin tratatzen du, mespretxuz, beti txantxetan. Baina bere iritzia behar izaten du aurrera egiteko idazketan. Falta sentitzen du gaztetako garai hura, aske idazten zuelako. Orain, Vidarteren eta Jauregiren presiopean dago beti. Bere porrota aitortu beharko luke? Ordenagailua itzaltzen du.

IV: horrela lasai idatzi ahalko duzu

Duela bi urte idatzi zuen azken nobela Ismaelek. Orduan, Gasteziko alde zaharrean bizi ziren. Jasone orduan denbora asko pasatzen zuen etxean, baina orain gero eta denbora gutxiago ematen du etxean, beti zerbait du egiteko kanpoan. Berandu etortzen da etxera. Liburuzaina da, eta irakurketa talde baten antolatzailea da. Beste gauza batzuk ere egiten ditu, beti aitzakiaren bat. Horrela lasai idatzi ahalko duzu, esaten dio Jasonek. Aldi berean, gaztetu dela dirudi, begiradan nabaritzen dio, ez noski gorputzean. Miatzen du bere poltsan, arakatzen du mugikorra. Azkenean, egun batean literatura testu bat folio batzuetan aurkitzen du bere poltsan, dutxan dagoen bitartean, baina lehen pasartea irakurtzeko denbora ematen dio bakarrik, Jasone dutxan dagoen bitartean. Hitz misteriotsuak: furgoneta baten ateak egiten duen soinuak emakume batengan eragiten duen izua. Arraroa da: beti hitz egin dute literaturaz, eta ez dio ezer aipatu. Jasonek berak idatzirikoa  ala irakurketa taldeko batena ote da?

JASONE

V: ate irristatzaile baten soinua

Jasonek bere bortxaketa irudikatu eta deskribatzen du. Kaletik doa, eta furgoneta baten ate irristatzaile bat zabaldu eta barrura sarrarazten dute. Aurka egiten die, hankak ixten ditu, baina azkenean amore ematen du eta egiten uzten die, aurka eginez okerrago izango delakoan. Xehetasun guztiz irudikatzen du. Eta bortxaketa idazteari ekiten dio. Konturatzen da bortxaketa beti egon dela bere barruan, bere oroimenean, emakumez emakume transmititua. Gogoratzen du Liberekin parrandan ateratzen zenean, nola beldurrez ibiltzen ziren etxerako bidean, estrategia planifikatua zutela edozein arriskuren aurrean. Bortxaketa beti egon da bere barruan eta bere bizitzan. Eta orain idaztearen beharra berreskuratu du, Ismael ohean dagoela egongelan egoten da ordenagailuan idazten. Ez dio inori esan behar idazten ari dela, agian senarra delako etxeko idazle ofiziala.

VI: hemen nago, nitaz ahaztuta zeunden?

Bortxaketarekin eleberri bat osatzen ari da, baina sekretupean, ez dakit justu zergatik, baina sekretupean. Seguru Ismaelek galdetu behar ziola nola idatzi zezakeen bortxaketa bati buruz, inoiz bortxatu ez badute. Ahalmen hori benetako idazleen esku dago soilik, esango luke Ismaelek. Ismaelek bere testuetako hizkuntza zuzenketak egiteko bakarrik eskatzen dio laguntza. Esaten dio euskaldu berriak, Jasone bezalakoa, hobeak direla hizkuntza zuzentzen. Gainera, Jauregik, bere editoreak, bere antzeko gustuak ditu, eta beraz bere onespenak Jauregirena ere ekarriko duela. Euskaldun berria. Zamoratik etorritako familia baten alaba da Jasone, txikitan Asunción. Izena ezkutatu zuen gaztetan. Libe, Ismaelen arreba, ezagutu zuenean unibertsitatean, konturatu zen jatorria desberdina zuela, eta jatorriak markatzen duela. Libe eta Ismael bertakoak ziren, Eibarkoak, herri berekoak, baina betidanik.

Ismael bere eleberria noiz bukatuko zain dago baita ere. Jauregi beti dago galdezka ea noiz bukatu behar duen. Jauregirentzat Ismaelen emaztea besterik ez da orain, garai batean bion artean tentsio fisikoa eta intelektuala zegoen arren. Idazten hasi denean, garai bateko lotura hori berreskuratu nahi du: hemen nago, nitaz ahaztuta zeunden?

Idaztean zorroztu egiten zaio oroimena: gaztetan bortxaketa batekin zituen sexu fantasiak, piszina batean tipo batek eskua sartzen ziola bikinitik, plazerez lehertu arte. Gizonen abusua onartu beharreko zerbait dela inkontziente kolektiboaren ondorioa. Pentsatzen du arriskutsua dela idatzea, nahi ez dituzun gauzak agertzen direlako, mareabeheran bezala, minak alegia. Eta min horien frogak bilatzen dituelako hasi da idazten.

ISMAEL

vii: hau gerra bat da

Etxean ez dute ja telebista pizten, garai batean bezala, alabekin batera telebista aurrean, familia giroan. Orain Jasone egongelan egiten da, ordenagailuarekin, baina gaur ohean dago irakurtzen eta galdetzen dio ea zer iruditu zaion alaba Maialenen mutila, iruditzen zaiola ez duela gustuko. Berak ez du horrelakorik esan inondik inora. Jasonek esaten dio Eider ere Turkiara doala lagun batekin. Ismael da azkena konturatzen, eta baimenik ez diotela ezertarako eskatzen kexatzen da.

Seguru Jasone emakumeren baten liburua irakurtzen ari dela, berak seguru ezagutzen ez duena. Jasonek aurpegiratuko lioke ez dagoela interesatuta emakumeen literaturarekin eta eztabaidan hasiko lirateke, feminismoari buruz, Libek buruan sartzen dizkion kontu horiek burua berotzen diote. Baina orain Jasonek mendian bortxatu duten neska horri buruz galdetzen dio. Jasonek ezin du burutik kendu, eta Ismaelek berdina dio. Ez dakiela zer gertatzen den azkenaldian. Azkenaldian? dio Jasonek. Eta eztabaidan hasten dira. Gizonen eraso horiek beti izan direla. Hau gerra bat da, dio.

Eztabaida berotzen doa. Jasone "zuek" esaten zuzentzen zaio Ismaeli, eta Ismaelek erantzuten dio, bera "bera" dela, eta ez sartzeko gizonen taldean, denak bortxatzaile balira bezala. Ismaelek dio bera ere ametsgaiztoak dituela neska horri gertatuarekin. Jasonek esaten dio ez dela kapaza hori egiteko, inoiz ez delako emakume baten azalean jarri, eta sentitu dezakeen mina gehienez ere alabari egingo lioketenaren parekoa litzatekeela, inoiz ez berari gertatuko balitzaio bezala. Ismaelek esaten dio bere nobelako protagonista emakumea dela, eta Jasonek aurpegiratzen dio hori ez dela nahikoa emakume baten azalean sartzeko, emakume fikziozko baten hitzak besterik ez direla. Beti "zuek" horrekin, Jasone. Argudiatuz Ismael, beste guztiak bezala, beti ari dela bere gizontasuna, marikoia ez dela, frogatzen. Aitarekin hitz egitean darabilen ahots sendo hori, adibidez. Hobe uztea, dio Ismaelek. Argia itzaltzen du Jasonek. Ismael sabaira begira geratzen da, lo hartu ezinik, aitarekin pentsatzen.

viii: eremuko dunen atzetik

Ismael bere etxetik gertu dagoen tontorrean dago berriz, eta haurtzaroko oroitzapenak datozkio gogora. Nola euskal musika, Itoiz (eremuko dunen atzetik ...) eta entzuten zuten kasetetan. Aitak piano txiki bat oparitu zien, musika gustuko zutela ikusita, baino euskal kanta zaharrak abesteko esaten zien. Ismalek onartu zuen, Libek ez, eta rock musikara jo zuen, eta hortik giro abertzalera. Libek mundu horretara bakarrik joan nahi izan zuen, Ismael bazterrean utzita. Arreba Libe atxilotu zuten eugn batean, eta bost egunetara aske utzi. Inoiz ez dio kontatu zer gertatu zen, eta berak galdetu ere ez dio egin.

Nobelan euskal gatazka sartu nahi izan du, baino nola? Behin Aitor lehengusuak pakete bat eman zion Gasteizera eramateko, jakin gabe zer zen, eta beldurrez autobusean bertan utzi zuen. Nola idatziko du bada gatazkari buruz, gatazkan sarturik egon ez bada? Mendian bortxatu duten neska datorkio gogora, horrek bai azkartzen diola bihotza, horri buruz bai idatziko lukeela, bain non dago istorioa? Jasonek aurkakoa esate badio ere, neska horren azalean sartzeko gauza dela sentitzen du.

ix: aita zure etxera eraman

LANEAN (65 ORRIALDE 213TIK EGINAK)