Anbibalentzia (baliobitasuna)

Anbibalentzia aurkako bi interpretazio edo ezaugarri dituenaren nolakotasuna da. Adibidez, gaua anbibalentea da gure gizartean, iluaren, arriskuaren eta ezezagunaren denbora baita, baina aldi berean jaiaren eta libertitzearen eremua. Beste adibide bat: "zinemara etorri nahi al duzu?" galdetuta, "tira" erantzuna anbibalentea da, baiezkoa moduan interpretatu daitekeelako, baina baita ere ezezko moduan, zinemara gogo handirik ez duela erakusten duelako. Anbibalentziaren aurkako kontzeptua unibokotasuna lizateke.

Psikologian, anbibalentzia edo baliobitasuna subjektu zatituen ezaugarria da, nortasun, sinesmen, sentimendu, rol eta portaera nahasiak dituzten haienak, bereziki aurkakoak direnean; adibidez, pertsona batek beste batenganako maitasun eta gorroto sentimenduak dituenean. Gizartean gaitzetsi egiten den ezaugarria da; hain zuzen, gizarte modernoak ordena bilatzen baitu,  eta ziurgabea eta aldakorra dena baztertu egiten du. Beraz, subjektuen anbibalentzia baloratzerakoan, aurreiritzi moral eta epistemologikoak alde batera utzi beharko genituzke. Beste alde batetik, subjektuek bere baitako anbibalentzia ezkutatu edo minimotzeko joera dute, disonantzia kognitiboaren menkanismoen bitartez. Psikoanalisian, neurosiak nortasun ezaugarri aurkakoen talka moduan ulertu izan dira, beste alde batetik.

Ohiko anbibalentzia egiaren eta gezurraren, onaren eta txarraren, arrazionalaren eta emozionalaren, bakarti edo itxiaren eta irekiaren artean ezartzen dira askotan. Dualismo edo anbibalentzia ontologiko horiek antzinakoak dira, historian osoan zehar behin eta berriz definitu eta beraz subjektuei esleitu zaizkienak. Horren haritik, batzuen ustez anbibalentzia berezko edo jaiotzetiko joera da, burmuina modulu alboratuetan eratzen zaigunez. Beste alde batetik, bada anbibalentzia soziologikoa, gizartetik ezberdinak eta maiz aurkakoak diren rolak inposatzen zaizkigunean, edota kultura ezberdinetatik edan dugunean.

Erreferentziak

 


Artikulu hau honela aipatu: Sarasola, Josemari, "Anbibalentzia (baliobitasuna)"; Gizapedian, abendua 15, 2018, https://gizapedia.hirusta.io/anbibalentzia-baliobitasuna-anbibalentea/.

Gizarte ongizatea

Gizarte ongizatea herritarren bizitza kalitatea eratzeko prozesua da, estatuen eta beste erakundeen eskutik, bereziki gabezia, eskasia eta kalteberatasun egoeran dauden kolektiboei zuzendua. Prozesu soziala eta globala da, politikoa eta ekonomikoa, eta beraz estatuek eta gizarte erakundeek bereganatu beharrekoa; hartara, gizarte ongizateak bizitza kalitatea helburu duten politikak, programak eta erabakiak biltzen ditu.

Kritikatu izan den kontzeptua da. Alde batetik, estatuetatik, eta beraz boteretik, zehazten da zer den ongizatea, herritarrei euren ongizatearen kontzientzia kenduz. Bestetik, ongi ez izatearen kontzientzia, kaltetuta izatearen kontzientzia, klase kontzientzia da finean (ikus, gizarte estratifikazioa), eta beraz ezberdintasunak desegin eta gizarte klaseak gainditzea gizarte ongizatearen helburu beharko luke izan. Ezberdintasunak murriztu beharraren diskurtsoa bereganatzen den arren, gizarte ongizatea kolektibo baztertu eta txiroen oinarrizko beharrak asetzera mugatzen da sarri. Gizarte ongizatea era mugatu horretan ulertzen denean, asistentzialismoa dela esaten da.

Maiz bizitza kalitatearekin nahastu den kontzeptua da, baina bereizi beharreko kontzeptuak dira: gizarte ongizatearen helburua bizitza kalitatea izan arren, bizitza kalitateak kontzeptu konkretuagoak, eta maiz subjektiboak, barnehartzen ditu, gizarte ongizateak helburu objektibo, baina aldi berean orokorragoak biltzen dituen, hala nola etxebizitza, hezkuntza, osasuna, elikadura, aisialdia eta kultura. Hain zuzen ere, bizitza kalitatearen kontzeptua eta horren operazionalizazioa gizarte ongizaterako politikak neurtzeko erabiltzen da.

Historian, gizarte ongizatearen kontzeptua bereziki Bigarren Mundu Gerraz geroztik joan zen osatzen, Nazio Batuen Erakundeak 1948 urtean aldarrikatu zuen Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalaren haritik, eta gero herrialde aurreratuek euren politika sozialetarako beraganatu zutena, ongizate estatu bilakatuz.

Hiztegia: ingelesez, social welfare; gaztelaniaz, bienestar social.

Erreferentziak


Artikulu hau honela aipatu: Sarasola, Josemari, "Gizarte ongizatea"; Gizapedian, abendua 14, 2018, https://gizapedia.hirusta.io/gizarte-ongizatea/.

 


Esperantza matematikoa

Esperantza matematikoa, itxaropen matematikoa, esperotako balioa edo itxarondako balioa, zorizko aldagai baten batezbestekoa da, epe luzera batezbeste gertatuko den balioa, espero daitekeena, adierazten duena. Adibidez, txanpon bat botata, suertatzen den aldearen arabera, 0€ eta 20€ jasotzen badira hurrenik hurren, itxaropena honela kalkulatuko da:

    \[\mu=0.5 \times 0 + 0.5 \times 20=10\]

Hau da, epe luzera jokaldi bakoitzean batezbesteko irabazia 10€ baliora hurbiltzen joango da. 10€ da beraz, espero daitekeen irabazia jokaldi bakoitzeko.

Hiztegia: ingelesez, expected value; gaztelaniaz, esperanza matemática.

 


Hazkunde begetatiboa (berezko hazkundea, hazkunde naturala)

Demografian, hazkunde begetatiboa, berezko hazkundea edo hazkunde naturala eskualde bateko jaiotza kopurua ken heriotza kopurua da. Migrazio-saldoarekin gehituz (immigrazioa ken emigrazioa), biztanleariarenren hazkunde erreal edo osoa ematen du. Jaiotza kopurua heriotza kopurua baino handiagoa bada, berezko hazkundea positiboa dela esaten da, eta heriotzak jaiotzak baino gehiago direnean, negatiboa.

Hiztegia: ingelesez, natural increase; gaztelaniaz, crecimiento vegetativo, crecimiento natural.


Konkomitantzia (konkomitanteak)

Bi gauza edo gehiago (faktore, tratamendu, sintoma, erabaki, ...) konkomitanteak (latinezko concomitari hitzetik, "lagundu", "lotu" esan nahi duena) direla esaten da batera jarri edo aldi berean gertatzen direnean. Kasu horietan, gauza horien artean konkomitantzia dagoela esaten da.


Organigramak

Organigramak enpresa edo bestelako erakunde baten egitura organikoa irudikatzen duen diagrama da, erakundea osatzen duten unitateak deskribatu, horien arteko hierarkia mailak, komunikazio bideak, ardurak eta bestelako harremanak adierazten dituena.

Organigramak egitura organikoaren arabera sailka daitezke:

  • organigramak lineal edo hierarkikoak, unitate edo maila ezberdinen arteko loturek hierarkia edo aginte lerroak adierazten dituzte;
  • organigrama funtzionalak, erakundearen funtzio eta espezializazio arloak irudikatzen dituzte, hau da, enpresaren egitura funtzionala;
  • staff-lerro organigramak, erabaki-unitateak eta laguntza-unitateak bereizten dituztenak.

Organigramaren funtzioak

  • Organigramak erakundearen antolaketan egon daitezkeen hutsuneak eta akatsak antzematen laguntzen du, antolaketaren irudikapen sinplifikatua denez.
  • Antolaketa eta horretan izan daitezkeen aldaketak komunikatzeko ere erabil daiteke.
  • Erakundearen printzipioak gauzatzen laguntzen du.
  • Erakundeko kide berriei erakundearen antolaketa erakusten du.
  • Beste erakundeetako organigramak alderatuz, erakundearen indarguneak eta ahulziak hauteman daitezke.

Eragozpenak

  • Aginte-lerroak estatusarekin identifikatu ohi dira.
  • Organigraman zehaztu arren, lerro guztiak (komunikaziozkoak, ardurazkoak, laguntzakoak, ...) aginte-lerroekin identifikatu ohi dira. Horregatik garrantzitsua da lerroen izaera nabarmen bereiztea, kolore ezberdinekin adibidez.
  • Zehaztasuna bilatze aldera, antolaketa gehiegi sinplifikatu daiteke organigrama batean.
  • Organigrama finko, zurrun eta aldaezintzat hartzen da batzuetan.

Organigramak eratzeko irizpide batzuk

Organigramak bere funtzioak modu egokian garatu eta haren eragozpenak saihesteko irizpide hauek jarraitzea komeni da:

  • Noiz eta nola onartu zen adierazi behar du.
  • Unitateak, sailak eta funtzioak soilik adierazi behar dira, pertsonak aipatu gabe.
  • Ez da izan behar ez konplexuegia, ez laburregia.
  • Eguneratu behar da.
  • Ez ditu harreman informalak adierazi behar.

 


Artikulu hau honela aipatu: Sarasola, Josemari, "Organigramak"; Gizapedian, abendua 12, 2018, https://gizapedia.hirusta.io/organigramak/.

Stock aldagaiak eta fluxu aldagaiak

Stock aldagaiak une zehatz bati buruzko aldagaiak dira, une jakin batean neurtzen direnak; hala nola, biztanleria edo automobil parkearen tamaina (2018ko abenduaren 31n, adibidez). Fluxu aldagaiak berriz, epe jakin bati buruzkoak dira, epe batean jasotzen direnak; hala nola, jaiotza kopurua edo Barne Produktu Gordina (2018 urtean, adibidez). Bereizketa bereziki garrantzitsua ekonomia arloan. 


Laugarren boterea

Laugarren boterea masazko hedabide eta komunikabideek osatzen duten botere faktikoa da, bereziki iritzi publikoa sortu eta eratzeko duten ahalmenari erreferentzia eginez. Hasiera batean, botere banaketa klasikoaren (botere legegilea, botere betearazlea, eta botere judiziala) kontrapisu moduan garatu zen, botere politikoak eta gobernuak kritikatuz, haietatik herritarrak hezitzeko edo informatzeko, maiz manipulatzeko, egiten diren ahaleginei aurre egite aldera. Egun ordea, laugarren boterea beste botere faktikoen boterea da neurri handi batean, oligopolio, multinazional eta beste talde ekonomikoen esku, horien interesen eta gobernu adiskideen aldeko propaganda zabaltzen dutenak, manipulazio teknika sinesgarri eta sotilekin.

Laugarren boterearen jatorrizko asmoak berreskuratu eta helburu zibikoetara bihurtzeko, hedabide independente eta kritikoen ikuspegia garatu behar da ezinbestean.


Konbertsioak

Konbertsioa pertsona edo gizatalde oso batek erlijio bat edo sinesmen eta praktika erlijioso batzuk bereganatzea da, izan derrigortuta edo mehatxupean izan sinesmen haiekiko fedea aitortzen dutelako. Historian, konbertsioak gutxiengoaren erlijiotik erlijio nagusi edo menderatzailera izan dira sarri, nola judu eta moriskoak kristautasunera bihurtu ziren Iberiar Penintsulan XIV. eta XV. mendeetan, kristau erresumek lurralde horretan lortu zuten nagusikeriak behartuta. Banakako konbertsioen artean, famatuenetakoa Paulo Tarsokoaren konbertsioa izan zen, kristauen aurka jazarpena egiten nabarmendu ondoren, agerkunde baten ondorioz fede kristaua besarkatu eta Kristautasunaren apostolu nagusietako bat bilakatu zenean.


Apostasia eta apostatak (definizioa)

Apostatak norberaren inesmenak, printzipioak, ideiak eta iritziak baztertu egiten dituzten pertsonak dira. Bereziki euren erlijioa uzten duten pertsonak izendatzeko erabiltzen da. Apostasia (απο , apo, ”kanpo, at” eta στασις, stasis,  “jarri”, hitzetatik, eta beraz kanpoan jartzea adieraziko luke literalki) sinesmen edo ideia horien baztertzeari deritzo. Erlijio zenbaitetan guztiz gaitzesten den ekintza da apostasia, esaterako islamean, non heriotzarekin zigortzen den; kristau elizetan bekatutzat hartzen da orokorrean.