Erreakzionarioa

Erreakzionarioa gizartean aldaketa, erreforma eta aurrerabidearen aurkako jarrera duena izendatzeko erabiltzen den kategoria politikoa da (ikus, gainera, inboluzionismoa). Bigarren mailako kategoria litzateke, erreakzionarioak bere ikuspuntuak zabaldu eta landu ordez, aurrera egin nahi duen beste eragile politikoen aurka jarduten duelako; hori dela eta, gaitzesgarri moduan erabiltzen da hizkuntza politikoan, bereziki ezker politikotik kontserbadoreen aurka.


Proletarizazioa

Proletarizazioa lanpostuan autonomia galtzen duten langileek jasaten duten prozesua da, teknologia berriak sortuz haien trebeziak gutxietsi egiten direlako edo burokraziak haien lanaren zentzua ezabatu duelako; hots proletarizazioa askatasuna galdu eta alienazioaren mendean jausten den langilearen egoera da, langilea eta bere lana disoziatuz edo bereiziz. Hedaduraz, lanbidearen adierazgarritasuna eta zentzua galarazten duten prozesu eta egoerak izendatzeko erabili da; adibidez, maiz irakasleak proletarizatu direla aipatzen da, inposaturiko kalitatezko estandar kuantitatiboen ondorioz, geroz eta ordu gehiago lan eginaraziz eta betebehar gehiago betearaziz, garai batean ospea eta ardura handiko lanbidea zena desitxuratuz.

Erreferentziak

  • arsindustrialis.org: Prolétarisation
  • Andrea Iglesias: Tensiones en torno al debate de la profesionalización/proletarización docente: un análisis de la formación continua desde la perspectiva de la historia reciente.

Pauperizazioa

Pauperizazioa herritarrek eta familiek, indibidualki nahiz kolektiboki, jasaten duten pobretze-prozesua da. Egoera sozioekonomikoaren aldaketa kuantitatiboa da, erosketa-ahalmenaren eta orokorrean bizitza-mailaren gainbehera dakarrena, indibidualki bizitako gertakarien ondorioz (lanpostu galera edo aldaketa, ustegabeko gertakariak) nahiz lan prekarizazioaren eta beste politika ekonomikoen ondorioz.

Pobrezia erlatiboaren kontzeptua erabiltzen denean pobrezia aztertzeko, zaila izan daiteke pauperizazioa hautematen: populazio osoak bere baliabide ekonomikoen murrizketa jasaten duenean, pobrezia-egoera definitzeko erabiltzen den muga ere aldatu egiten da beherantz, eta gerta daiteke pobre kopurua lehengo berdina izatea, paradoxikoa izan arren.


Laboreen errotazioa

Nekazaritza, labore-errotazioa edo laborantza-errotazioa soro bat zatitu, eta egindako zatietan denboraldi batzuetan zehar laboreak txandakatzeko praktika tradizionala da, lurraren emankortasuna atxiki, monolaborantzak lurzoruan eragin dezakeen elikagai falta orekatuz, eta belar txarren eta organismo kaltegarrien izurriteei hobeto aurre egiteko. Errotazioaren bitartez, gainera, uztaren dibertsifikazioa lortzen da. Hala ere, ongarritze sistematiko eta industrialarekin, gainbehera doan praktika da.

Beste hizkuntzetan: ingelesez, crop rotation; gaztelaniaz, rotación de cultivos.


Desagrarizazioa

Desagrarizazioa nekazaritzak herrialde edo eskualde bateko Barne Produktu Gordinera dakarren zatiaren eta nekazaritzako enpleguaren jaitsiera da, gehienetan industrializazio eta tertziarizazio-prozesuen ondorioz, nekazaritzak bigarren eta sektoreko jarduerekin alderaturik balio erantsi txikiagoa izateagatik. Horrela, desagrarizazioa herrialde bateko garapen ekonomikorako ezinbesteko baldintza dela esan daiteke. Espainian, adibidez, 1960ko hamarkadan nekzaritzak BPGaren %30 zekarren bitartean, XXI. mendearen hasieran %6 ingurukoa da.


Gaizkiaren banalitatea

Gaizkiaren banalitatea Hannah Arendt filosofoak (1906-1975) naziek juduen esterminioa burutzean erakutsitako normaltasuna izendatzeko asmatutako esamoldea da. Terminoa Adolf Eichmann naziaren epaiketara bertaratu ondoren asmatu zuen, Eichmann Jerusalenen liburuan (1963). Eichmannek milaka eta milaka judutarren hilketaren erantzulea izan zen eta hala ere epaiketaren ondoren, Arendtek garbi ikusi zuen Eichmann ez zela ez errudun, ez errugabe, makina totalitario baten pieza bat baizik. Geroztik, gaizkiaren banalitatea gaizkiaren kontzientzia eza adierazteko erabili izan da, ideologia totalitarioek gure banako kontzientzia deusezteko arrsikuaz ohartaraziz, ongia eta gaizkia bereizten ahaztu arte.


Taumaturgia (definizioa)

Taumaturgia (antzinako grezierazko θαῦμα, thaûma, « gauza miragarria, harrigarria », eta ἔργον .érgon,  « ekintza » hitzetatik) naturaz gaindiko ekintzak, hala nola mirakuluak, egiteko ahalmena da. Hala, objektu eta pertsona taumaturgikoak taumaturgiaren ahalmena dutenak dira.


Desindustrializazioa

Desindustrializazioa industria sektoreak ekonomia osoan duen nagusitasuna galtzea da. 1970eko hamarkadatik Europa Mendebaldean eta Ameriketako Estatu Batuetan izandako prozesu ekonomiko horrek enplegu industrialaren beherakada, sektore horretan langabezia tasa handiak sorraraziz, eta industriak Barne Produktu Gordinean duen pisuaren galera ekarri ditu, hirugarren sektorearen garrantziaren gorakadarekin batera, tertziarizazioa deitu den prozesuaren baitan. Adibidez, Gipuzkoa, Bizkaia eta Araban, 1975 urtean 423.000 industria lanpostu zeuden bitartean, 2018an 194.000 besterik ez ziren.

Desindustralizazioaren abiapuntua 1970eko hamardakan izandako krisi ekonomikoa izan zen, Bigarren Mundu Gerraz geroztik herrialde kapitalista aurreratuetan izandako hazkunde ekonomikoaren agortzearen ondorioz. Krisialdi horri emandako irtenbidea lanaren nazioarteko banaketa berria izan zen, XX. mendearen bukaeran Txina, nagusiki, bilakatu zelarik "munduko fabrika" berria. Beraz, desindustrializazioa ez da funtsean fenomeno globala, baizik eta hiri, eskualde eta herrialde batzuetan gertatu den prozesua, globalizazioak industria arloan ekarritako deslokalizazioen ondorioz. Herrialde aurreratuetan desindustrializazioa erabatekoa izan ez arren, ebidentziak erakusten du enplegu industrial handiena zuten jarduerak soldata baxuagoko herrialdeetara mugitu direla, eta herrialde aurreratuenetan produktibitate handieneko lantegiak geratu direla, enplegu kualifikatuarekin baino eskasarekin, eta maiz kanpoko zerbitzuen dependentzia handiarekin. Berrikuntza teknologikoak eta ondoriozko produktibitate gehikuntzak enplegu industrialaren gainbehera eta produktu industrialen merketzea eta ondoriozko pisu galtzea ekarri dituzten faktoreak izan dira baita ere. Per capita errentaren gehikuntzak herrialde aurreratuetan zerbitzuen eskari handiagoa ere ekarri du, produktu industrialen partehartze erlatiboa partikularren kontsumoan gutxituz.

Erreferentziak

  • Juan R. Cuadrado-Roura: Desindustrialización versus Terciarización: del aparente conflicto a una creciente integración.
Artikulu hau honela aipatu: Sarasola, Josemari, "Desindustrializazioa"; Gizapedian, apirila 19, 2019, https://gizapedia.hirusta.io/desindustrializazioa/.

Aztarna ekologikoa

Aztarna ekologikoa produktu edo jarduera batek ingurunean sorrarazten duen duen inpaktu edo eraginaren adierazle bat da. Zehatzago, produktu edo jarduera hori ekoitzi kontsumitu diren baliabideak eskuratu gehi horren ekoizpen eta kontsumoan sortutako hondakinak behar bezala tratatzeko behar den lurraldearen azalera da. Zehatzago aztarna ekologikoak kategoria ezberdinak bereizten ditu horren kalkuluan, hala nola soroak, larreak, basoak, itsasoa, eraikitako azalera eta CO2-ko xurgapen azalera bereiziz. Adierazlea egokituz, pertsona, eskualde edo herrialde baten aztarna ekologikoa ere kalkula daiteke. Kontzeptua zabalduz, aztarna ekologikoa handiagoa denean lurralde bateko zama-ahalmena (lurraldean eskura dagoen azalera, produktibitate jasangarri bat kontuan harturik eta bioaniztasuna zainduta)  baino, defizit ekologikoa deitzen zaio horien arteko diferentziari; zama-ahalmena aztarna ekologikoa baino handiagoa denean berriz, erreserba ekologikoa dagoela esaten da,

Aztarna ekologikoaren kontzeptua William Rees eta Mathis Wackernagel irakasleek sortu zuten 1996 urtean.

Beste hizkuntzetan: ingelesez, ecological footprint; gaztelaniaz, huella ecológica.

Artikulu hau honela aipatu: Sarasola, Josemari, "Aztarna ekologikoa"; Gizapedian, apirila 18, 2019, https://gizapedia.hirusta.io/aztarna-ekologikoa/.

Perspektibismoa

Perspektibismoa ezagutza perspektiba edo ikuspuntu berezi ezberdinetatik gertatzen dela eta beraz errealitatea ikuspuntu bakar, objektibo eta neutral batetik aztertzea ezinezkoa dela baieztatzen duen doktrina filosofikoa da. Horrela, errealitatea perspektiba guztietatik eratzen diren ikuspegien batura litzateke. Hartara, perpektibismoa objektibismoaren ikuspegi uniboko edo bakarraren aurkakoa litzateke eta subjektibismoak subjektuari esleitzen dion errealitatearen eratzaile rola ere ukatuko luke. Erlatibismoarekin eta eszeptizismoarekin ere alderatu daiteke: erlatibismoak errealitatearen egia erlatiboa, behatzen den ertzaren araberakoa, dela baieztatzen du, baina perpektibismoaren arabera ertz guztiek osatzen dute errealitatea; eszeptizismoan ez bezala, azkenik, perpektibismoak errealitatearen ezagutza posible dela aldezten du. Perspektibismoaren filosofo nagusiak Nietszche (1844-1900) eta Ortega y Gasset (1883-1955) izan ziren.