Kontestualizazioa

Kontestualizazioa gertaera edo fenomeno bat aztertzean horren inguruko aurrekari eta zirkunstantziak kontuan hartzea da, horren ikuspegi osoagoa izateko. Kontestualizazioa bereziki garrantzitsua gizarte zientzietan, non faktore askok elkar eragiten duten, faktore horiek fenomenoarekin duten loturak azalduz, horren ikerketa osatuagoa egitearren.

Beste hizkuntzetan: ingelesez, contextualization; gaztelaniaz, contextualización.


Kopla-buruko edo petxeroa

Kopla-buruko edo petxeroa, adiera modernoan, besteen gaitz, oker edo gaiztakerien ordainetan pairatzen dituen pertsona edo gizataldea da, oker haietan zuzeneko errurik ez badu ere. Adibidez, ikasgela batean istiluak geldiarazteko, irakasleak edozein ikasle aukeratu eta zigortzen duenean, ikasle hori kopla-burukotzat hartu duela esaten da. Ingelesez scapegoating deitzen zaio, eta chivo expiatorio gaztelaniaz (ordainezko akerra, euskaraz), Bibliako Lebitarren liburuan jasotzen den Jainkoaren aginduaren arabera, non bekatuak garbitzearren akerra sakrifikatu behar den. Beraz, antzinako zentzuaren arabera kopla-buruko sakrifizioaren biktima da, Bibliaz gainera munduko beste kultura askotan ere gertatzen dena.

Beraz, kopla-burukoa erruaren transferentzia pairatzen duen hura litzateke. René Girard antropologoaren arabera, kopla-burukoa eta sakrifizioa biolentzia kolektibo mimetikoa, denok denon aurka gertatzen dena, bideratu eta kontrolatzeko mekanismoak dira, kulturaren sorrerako funtsezko elementuak. Kristautasunak haustura ekarriko dio erritual horri, Jesus Nazaretekoaren hilketarekin, Jainkoaren seme Jesus kopla-buruko errugabetzat aurkeztuz. Sakrifizio horren bitartez, gizakion arteko biolentziaren eta mendekuaren, kopla-burukoak bilatu beharrarekin, hautsi nahi da, denon arteko maitasuna aldarrikatuz.

Erreferentziak

 


Masa-komunikazioa eta masa-hedabideak

Masa-hedabideak, nazioartean mass media izenez ere ezagunak, teknologia espezializatu eta aurreratuarekin, gizarte osoari eta ez kolektibo jakinei zuzentzen den alde bakarreko komunikazioa burutzen duten hedabideak dira, profesionaltasun eta espezializazio maila handi batekin. Masa-hedabide nagusiak dira telebista, irratia eta egunkariak dira.

Kontsumo-gizarte kapitalistan, masa-komunikazioa gainegitura edo superestrukturaren funtsezko elementu dira , klase menderatzaileen zerbitzura ideologia kapitalista sendotzeko; hala informazioaren eta edukien manipulazioa, eztabaidaren kontrola eta hartzailearen pasibotasuna dira horren printzipioak. Hain zuzen ere, laugarren boterea ere deitzen zaie masa-hedabideei, diskurtsoak jendartera zabaldu eta sinetsarazteko duten indarra nabarmentzeko.

Beste hizkuntzetan: gaztelaniaz, medios de comunicación de masas (masa-hedabideak).

Erreferentziak:

 


Defizita eta superabita

Ekonomian, defizita gertatzen dela esaten da diru sarrerak, zentzu zabalean, irteerak baino handiagoak direnean. Superabita berriz, sarrerak irteerak baino handiagoak direnean gertatzen da. Defizita eta superabita ez dira galera eta irabazi edo mozkinekin nahastu behar; hain zuzen ere, galerak eta irabaziak gastuekin, kostuekin, ondare gutxitze eta gehitzeekin daude loturik eta ez defizita eta superabita eragiten dituzten diru-irteerekin.

Orokorrean irizten da defizita egoera kaltegarria dela, sarrerak ez direlako nahiko irteerak estaltzeko, eta defizitean dagoena nolabait zorretan geratzen delako. Superabita berrizo onuragarria da orokorrean, sarrerekin irteerak estali eta gainera soberakina sortzen delako, aurreztu edo beste eragiketa ekonomikoak finantzatzeko erabil daitekeelako.

Defizit eta superabit kontzeptuen aplikazioa zabala da ekonomian: aurrekontu bat gauzatzean adibidez, gastuak diru-sarrerak baino handiagoak direnean defizita dago, eta alderantziz superabita izango da. Nazioarteko merkataritzan inportazioak esportazioak baino handiagoak direnean dago merkataritza-defizita, eta esportazioak inportazioak baino handiagoak direnean, merkataritza-superabita.


Koiuntura ekonomikoa

Koiuntura ekonomikoa une jakin batean eskualde edo herrialde batek duen egoera ekonomikoa da. Hainbat faktorek edo elementuk osatzen dute, hala nola inflazioa, langabezia-tasa, enpresen salmenten bilakaera, kontsumoa eta inbertsioa, eta aldeko edo aurkako diren, epe laburrera hazkunde ekonomikoa edo krisia eragiten dutenak. Koiuntura ekonomikoak epe laburreko egoera baldintzatzen duen bitartean, egitura ekonomikoa da, hala nola herrialdeko instituzioak, industriaren ezaugarriak, hezkuntza sistema, ikerkuntza, berrikuntza eta baliabide naturalak, epe luzerako garapen ekonomikoa eragiten duena.

Estatuek politika ekonomikoak garatzen dituzte koiuntura ekonomikoa eragiteko: krisi koiuntura batean, ekonomia suspertzeko, eta ekonomia hazten ari den uneetan, hazkunde hori orekatua izan dadin.


Politika ekonomikoa

Politika ekonomikoak estatu batek herrialdeko ekonomian esku hartzeko (ikus, interbentzionismo ekonomikoa) hartzen dituen erabakiak eta burutzen  dituen ekintzak dira, bereziki hazkunde ekonomikoa suspertu, enplegua sortu eta inflazioa kontrolatzeko. Tresna horiek lau multzotan banatzen dira: diru-politika edo politika monetarioa, zirkulatzen ari den dirua eta interes-tasa ofizialak kontrolatuz; politika fiskala, zergak gutxituz edo gehituz, errenta-politikak, soldatak kontrolatuz; eta kanpo politika, trukaneurri edo kanbio-tasa aldatuz edo arantzelak jarriz.

Eskola ekonomikoek iritzi ezberdinak dituzte koiuntura bakoitzean garatu beharreko politika ekonomikoei buruz. Kapitalismoan, liberalismoak estatuaren esku hartzea minimotu nahi du, merkatuak ekonomia orekara ekarriko duela sinetsita; horrela zergak gutxitu eta ahalik eta erregulazio txikienaren aldekoa da; keynesianismoak bere aldetik, estatuaren esku hartzea aldezten du, merkatuak berez desorekak sortzen dituelako, eta krisi garaietan kreditua zabalduz, inbertsioa, kontsumoa eta enplegua suspertzeko.

Beste hizkuntzetan: ingelesez, economic policy.


Austeritatea (ekonomia)

Ekonomian, austeritatea gastu publikoa eta soldatak eta kontsumoa murriztu egiten dituen politika ekonomikoa da, bereziki errezesio eta krisialdi ekonomikoetan bideratzen dena, estatuen defizit publikoa murriztu eta zor publikoa mugatzeko. Horrekin batera ordea, austeritateak ondorio negatibo larriak sorraratzen ditu: eskari globala eta inbertsioa murriztu egiten ditu, gastua gutxitzen denez, eta langabezia igotzen du. Finean, austeritateak bilatzen duena da merkatuko legeak inposatzea da, merkatuak ekonomia orekara ekarriko duelakoan, bide horretan gerta daitezkeen ondorio sozialak (langabezia, prekarizazioa, ...) kontuan hartu gabe.

Liberalismo ekonomikoa da austeritate-politikak aldezten dituen eskola ekonomikoa, eta horien aitzindaria Friedrich Hayek (1898-1992) ekonomialaria da. Hayeken arabera, gorakada ekonomiko guztiak bukatzen dira noizpait eta suspertze berria  kontsumoa murriztuz, aurrezkia gehituz eta finean esleipen ekonomiko desegokiak zuzenduz. Austeritaren aurka berriz, keynesianismoa da, John Maynard Keynes (1893-1946) ekonomialaria buru. Keynesek eskasiaren printzipio ekonomikoa ukatzen zuen: dirua mugatu eta administratzeak ez du inongo zentzu praktikorik eta gizartea pobretu besterik ez du egiten.

Erreferentziak


Lehiakortasuna (konpetitibitatea)

Enpresa batek lehiakortasuna, konpetitibitatea edo konkurrentzialtasuna duela esaten da, lehiakorra edo konpetitiboa dela alegia, enpresak lehiakideek baino hobeto diharduenean, hau da, produktibitatea handiagoa eta errentagarritasun handiagoa eskuratzeko ahalmen handiagoa duenean, horrela lehiakideei merkatu-kuota kendu eta merkatu berrietara zabaltzeko. Hainbat faktore endogeno daude enpresa batean lehiakortasuna gehitzeko, hala nola ekoizpen-prozesua efizienteago burutuz, kostuak murrizte aldera, berrikuntza garatuz, giza baliabideak eta finantzak hobeto kudeatuz. Beste alde batetik faktore exogenoak ere badaude, lehiakorra izatea errazten dutenak: ingurune makroekonomikoa eta sektore ekonomikoaren berezko ezaugarriak. Michael Porter enpresako estrategian aditu ezagunak abantaila konpetitiboaren kontzeptua garatu zuen 1980an, propio eta iraunkorrak diren faktore konpetitiboak izendatzeko, kostu-lidergoa eta produktu-desberdintzea bereziki.

 


Azpienplegua

Azpienplegua langileek egiten duten lanerako gehiegizko kualifikazioa dutenean zein lanaldi luzeagoa izatea nahiko luketenean gertatzen den egoera da. Errezesioetan zabaltzen den egoera izaten da, langile asko lanaldi osotik ordukako lana, behin behineko lana edo lanaldi partziala izatera pasatzen direnean, enpresek salmenten jaitsieraren ondorioz dituzten lan behar txikiagoen ondorioz. Hain zuzen ere, krisi garaietan enpresei merkeago ateratzen zaie langilea kaleratzea baino, azpienpleguan edukitzea, kaleratzeagatik eman beharreko ordainak eta egoera ekonomikoa suspertzan langile berriak kontratatzeko sortuko liratekeen gastu gehigarriak (langileen hautapena, trebakuntza) aurrezteko.


Transkripzio fonetikoa

Transkripzio fonetikoa edozein hizkuntzako hitzak nola ahoskatu behar diren ikur grafikoen bitartez adierazten duen sistema da. Egun IPA ( International Phonetic Alphabet) sistema da transkripzio fonetikoa egiteko gehien erabiltzen den sistema. Adibide moduan, heat ingelezko hitzarne transkripzio fonetikoa, IPA sistema erabiliz, [hi:t] da.

Ikus, gainera