Kartogramak

Kartograma eskualde edo herrialdeetako datu estatistikoak mapa batean irudikatzeko mapak dira, datu estatistiko horiek eskualde edo herrialde horietan kolorez, puntuz edo diagramaz irudikatuz. Kartograma aldaera bereziak dira kartograma anamorfikoak, non eskualde eta herrialdeko azalera datu estatistikoak adierazten duen magnitudearekin arabera aldatzen den, mapa desitxuratuz nolabait, baina eskualde eta herrialdeen arteko mugakidetasun erlazioak atxikiz.

Beste hizkuntzetan: ingelesez, cartogram; gaztelaniaz, cartograma; frantsesez, cartogramme.

.

Europako herrialdeen biztanleriaren kartograma anamorfikoa. Italiako azalera handiagotu egin da, beste herrialdeen baino biztanleria-dentsitate handiagoa duelako.

Hauteskunde emaitzen kartograma. Estatu bakoitzean sektore-diagrama batez adierazten dira alderdien boto-proportzioak. Estatuaren koloreak irabazlea adierazten du. Iturria: Ali Zifan, Commons.


Ziklotimia eta ziklotimikoak

Ziklotimia edo nahasmendu ziklotimikoa gogo-aldarte depresiboak, normalak eta hipomaniakoak eta euforikoak epe luze batean aldizkatu egiten dituen nahasmendu mentala da, nahasmendu bipolarra baino arinagoa da, depresioa eta hipomania larriak izatera heldu gabe. Ziklotimia pairatzen duten pertsonak ziklotimikoak direla esaten da.


Ekonomia estatikoa eta ekonomia dinamikoa

Ekonomia estatikoa denbora kontuan hartzen ez duten eredu ekonomikoen ikuspuntua da. Ekonomia dinamikoak, berriz, aldaketa ekonomikoak nola gertatzen diren aztertzen du, orekara heldu arte. Beste alde batetik, ekonomia estatikoak, ceteris paribus baldintzapean, ekonomian eragina duten aldagai asko konstantetzat hartzen dituen bitartean, ekonomia dinamikoak aldagai ekonomikoetan izaten diren etengabeko aldaketak hartzen ditu bitartean. Argi dago ekonomia dinamikoak errealitate ekonomikoaren ikuspuntu errealistagoa ematen duela, baina horren azterketa askoz ere konplexuagoa da; eredu ekonomiko estatikoek, berriz, errealitatetik urrun izaten dira, baina askoz ere sinpleagoak dira.


Oreka partziala

Ekonomian, oreka partziala merkatu edo sektore jakin batean gertatzen den oreka da, beste merkatu edo sektoreen eragina kontuan hartu gabe edota haietan eraginkorrak izan daitezkeen aldagaiak konstante hartuz.


Bokal protetikoak

Bokal protetikoak hitzaren hasieran gaineratzen diren horiek dira, ortografiaz nahiz ahoskatzean. Beraz, hitzaren hasierako metaplasmoa da. Ohikoa da beste hizkuntzetatik maileguak hartzean (adibidez, estresa eta eski, ingelesezko stress eta ski hitzetatik. Euskal toponomian ere maiz agertzen da; adibidez Rekalde / Errekalde.


Immolazioa

Immolazioa (latinezko immolatio hitzetik, etimologikoki  mola salsa, "biktimen gainean isurtzen zen irin errea eta gatza", in- aurrizkiarekin) biktimak sakrifizioan hiltzea da, jatorrian eta gehienetan arrazoi erlijiosoengatik eta biktima horiek Jainkoari eskainiz. Nork bere burua sakrifikatzea, bere buruaz beste egitea ere bada, sakrifizio moduan. Protesta moduan ere baliatu da.

Beste hizkuntzetan: ingelesez, immolation; gaztelaniaz, inmolación.


Elefante zuria

Elefante zuria etekinak baino kostu gehiago, edo kostuak besterik ez, eta etekinak besteentzat, dakartzan opari, sari edo itxurazko mauka adierazteko metafora da, azkenean norberari kaltea besterik ez dakarkiona. Kondairaren arabera, Siamgo enperadoreak elefante zuriak oparitzen zizkien suntsitu nahi zituen menpekoei, haien mantenua ordaintzeko derrigortuta elefante zuriak azkenean zama jasanezina bilakatzen baitziren.


Estandarizazioa (estatistika)

Estatistikan, estandarizazioa edo estandarketa aldagai bateko datuen unitatea edo eskala aldatzea da, beste aldagaietako datuekin alderatu ahal izateko. Ohikoena Z estandarizazioa  da, datu bakoitzari aldagaiaren batezbestekoa kenduz eta emaitza desbideratze estandarrarekin zatituz:

    \[z=\frac{x-\overline{x}}{s_x}\]

Z datu estandartuek batezbestekotik zenbat desbideratze estandar desbideratzen diren adierazten dute. Adibidez z=2 emaitzak, dagokion datuak batezbestekotik bi desbideratze estandarretara dagoela adierazten du.

Z estandarizazioa oinarrizko eragiketa ere bada banaketa normalean: estandarizazioak edozein N(\mu,\sigma) banaketako probabilitate N(0,1) banaketa normal estandarreko probabilitatearen bitartez kalkulatzea ahalbidetzen du.

Z estandarizazioa ez da estandartzeko metodo bakarra. 0-1 estandarizazioa esaterako, datuak 0-1 eskala batean ezartzen ditu, transformazio honen bitartez:

    \[x_{0-1}=\frac{x-x_{max}}{x_{max}-x_{min}}\]

.

 


Artikulu hau honela aipatu: Sarasola, Josemari, "Estandarizazioa (estatistika)"; Gizapedian, iraila 13, 2018, https://gizapedia.hirusta.io/estandarizazioa-estatistika/.

Eskala parametroa

Estatistikan, eskala parametroa probabilitate banaketa baten parametro mota bat da, sakabanatzearekin zuzenki loturik dagoena: eskala parametroa zenbat eta handiagoa, banaketaren sakabanatzea orduan eta handiagoa da. Adibidez, banaketa esponentzialaren dentsitate-funtzioa f(x)=\frac{1}{\theta} e ^{- \frac{x}{\theta}} eran adierazten denean, \theta parametroa eskala parametroa da, bariantza \sigma^2=\theta^2 dugunez, \theta zenbat eta handiagoa, bariantza, eta onodrioz sakabanatzea, orduan eta handiagoa delako.

Beste hizkuntzetan: ingelesez, scale parameter; gaztelaniaz, parámetro de escala.