Karratuen batura

Estatistikan, karratuen batura balio batekiko diskrepantzia, distantzia edo desadostasuna neurtzeko erabiltzen den neurria da. Adibidez, 1,3 eta 6 balioek 4 balioari buruz duten diskrepantzia neurtzeko, hau kalkulatuko genuke: (1-4)^2+(3-4)^2+(6-4)^2=14. Diskrepantzia balio ezberdinei buruzkoa ere kalkula daiteke; adibidez, 1,3 eta 6 balioek 2, 5 eta 4 balioei buruz, hurrenik hurren, duten diskrepantzia hau da: (1-2)^2+(3-5)^2+(6-4)^2=9. Karratuak diskrepantzia negatiboak eta positiboak ez konpentsatzeko erabiltzen dira: diskrepantzia soilak batu ezkero, diskrepantzia negatibo eta positibo handiek (adibidez, -20,-10,10,22) diskrepantzia orokor txikia eman dezaketelako (-20-10+10+22=2)

Karratuen baturak hainbat aplikazio ditu estatistikan:

  • batezbesteko koadratikoan, karratuen batura erabiltzen da balio zehatz bati buruzko batez besteko errorea kalkulatzeko;
  • behatutako balioak baldintza, propietate edo eredu batetik espero daitezkeen balio teorikoetatik zenbat urruntzen diren neurtzeko: diskrepantzia aski handia bada, baldintza, propietate edo eredu hori betetzen ez dela baieztatzeko arrazoiak egongo dira;
  • behatutako balioen eta eredu batetik espero daitezkeen balio teorikoen arteko diskrepantzia, errore edo distantzia karratuen batura minimotzea eredu horretako parametro estatistikoak estimatzeko irizpideetako bat da (ikus, karratu txikienak).

Beste hizkuntzetan: ingelesez, sum of squares; gaztelaniaz, suma de cuadrados.


Karratu txikienak

Estatistikan, karratu txikienak hainbat eredu estatistikoen parametroak estimatzeko erabiltzen den irizpidea da, eredutik espero daitezkeen balioen eta behatutako balioen arteko desbideratze karratuen batura minimotu egiten duena. Karratu txikienen irizpidea bereziki erregresio estatistikoan erabiltzen da bereziki, aldagai dependente eta independenteen arteko erlazioa estimatu nahi denean: erlazio horretako parametroak estimatzeko, erlazio horren bitartez estimatzen diren aldagai dependenteari buruzko \hat{y} aurresanen eta aldagai horri buruz behatutako y balio errealen arteko desbideratze karratuen batura txikien egiten duten parametroen balioak hartzen dira. Hau da, ondokoa minimotzen duten parametroak hartzen dira estimaziotzat:

    \[\sum(\hat{y}-y)^2\]


Komunalitateak (faktore-analisia)

Faktoreen analisian edo analisi faktorialean, komunalitateak edo bariantza komun edo partekatuak behatutako aldagai bakoitzaren bariantza faktore edo aldagai ezkutuek azaltzen duten bariantzaren zatiak dira, hots aldagai bakoitzak beste aldagaiekin partekatzen duen bariantzaren zatiak (aldagai bakoitzak beste aldagaiekin partekatzen ez duen zatia berriz, bariantza espezifikoa da). Aldagai behatuak faktoreen terminoetan azaltzen direnean, faktore-pisu deitzen diren koefizienteak dituen funtzio lineal baten bitartez, komunalitateak funtzio lineal horren faktore-pisu karratuen batura da. Faktore-analisiaren abiapuntua komunalitate hauek osatzen duten bitartean, osagai nagusien analisian abiapuntua aldagai bakoitzaren bariantza osoa da, korrelazio matrizeko diagonaleko 1 elementu bakoitza alegia. Adiera orokorragoan, komunalitatea aldaia behatuak azaltzen dituzten faktoreen multzoa ere bada, unizitatea aldagai bakoitzaren berezko zatia, beste aldagaiekin partekatzen ez duena, den bitartean.


Konfigurazioa

Konfigurazioa egitura zehatz eta egoki bat sortze aldera behar diren elementuak bateratzeko ekintza, modua eta ondorioa da. Terminoa bereziki informatikan erabiltzen da, programak eta utilitateak bateragarriak izateko egin beharreko eragiketen multzoa izendatzeko (adibidez, inprimagailua ordenagailuarekin lotzeko).

Beste hizkuntzetan: gaztelaniaz, configuración.


Klase borroka

Klase borroka marxismoaren eta beraz materialismo historikoaren funtsezko kontzeptua da, klase sozialen arteko gatazka adierazi eta historiaren motore edo eragile nagusitzat hartzen dena. Aldaketa historiko sakonak teknologia berri batek ekarri dituenean ere (eta hala izan da kasu gehienetan), erlazio ekonomikoetan eta gainegitura sozialean aldaketak gertatu behar izan dira, eta aldaketa horiek teknologia eta ekoizpen-bideak kontrolatu eta irabaziak bereganatzeko klase borrokaz gauzatu dira.

Beste hizkuntzetan: ingelesez, class struggle; gaztelaniaz, lucha de clases.


Maiztasun-poligonoa

Kalifikazioen maiztasun-poligonoa: kalifikazio gehien jasotzen dituen tartea 5-6 bitartekoa da.

Maiztasun-poligonoa edo maiztasunen poligonoa aldagai estatistiko kuantitatibo jarraitu baten maiztasun-banaketa adierazten duen grafiko estatistiko bat da, datu gehienak zein tartetan biltzen diren adierazten duena. Histogramatik eratortzen da zuzenean, zutabeko erdipuntuak lotuz, eta hura bezala interpretatzen da. Maiztasun-poligonoa leunduz, maiztasun-kurba delakoa sortzen da.

Beste hizkuntzetan: ingelesez, frequency polygon; gaztelaniaz, polígono de frecuencias.


Zentzu komuna edo sen ona

Zentzu komuna edo sen ona gizarte batean zuzen edo egiazkotzat jotzen diren ideia eta iritzien multzoa da. Zentzu komunaren aurkako korronte filosofikoa eszeptizismoa da.  Zentzu komunaren balioa baieztatu duen filosofo nabarmenena George Edward Moore (1873-1958) izan zen, filosofia analitikoaren sortzailea eta errealismo filosofikoaren defendatzailea; haren arabera, eguneroko esaldi eta diskurtsoak ez dira kolokan jarri behar, aztertu baizik.

Aristotelesen filosofian berriz, zentzu komuna zentzumenetatik jasotzen den guztia bateratu eta objektuak diren bezala azaltzen digun ahalmena da.

Beste hizkuntzetan: ingelesez, common sense; gaztelaniaz, sentido común.


Inkontziente kolektiboa

Carl Gustav Jung-en psikologia analitikoan, inkontziente kolektiboa arketipoak biltzen dituen gogamenaren atala da, hots gizakiok ditigun irudi eta ideia unibertsalak jasotzen dituena.  Kolektiboa da gizaki guztiok partekatu eta herentziaz jaso delako burmuinean, eta inkontzientea kontziente ez garen oroimen, pultsio eta bestelako elementuak, kasu honetan arketipoak, barneratzen dituelako.


Askatasun-graduak

Estatistikan, askatasun-graduak edo askatasun-gradu kopurua probabilitate banaketa batzuen parametro bati ematen zaion izena da, hala nola kihi-karratu banaketan, Student-en t banaketan eta Snedecor-en F banaketan. Jatorrian ordea, elkarrekiko independenteak diren aldagai edo datu kopuruarekin dago loturik. Adibidez, x_i datu multzo baterako, jakina da \sum(x_i-\overline{x})=0 bete behar dela; beraz, batezbesteko aritmetiko bat emanda, edonolako n-1 asma ditzakegu, askatasunez, baina n-garren datua emanda etorriko zaigu, \sum(x_i-\overline{x})=0 bete behar delako; orduan batezbesteko aritmetiko sinpleak n-1 askatasun-gradu dituela esaten da.


Edertasuna

Edertasuna bikaintasun estetikoa duenaren nolakotasuna da, zentzumenez jasotzen dena. XVIII. mendera arte, edertasuna objektu eta izaki guztiei aplikaturiko kategoria izan zen, haiek garbiak, perfektoak edo osoak ziren heinean, baina geroztik arteak sorturiko objektuetara mugatu da. Filosofikoki, hausnarketarako bidea zabaltzen duen kontzeptua da: kontzeptu lausoa, anbiguoa, subjektiboa eta dotorezia, bikaintasun, harmonia eta beste kontzeptu batzuetatik bereizten zaila.