Spearmanen korrelazio-koefizientea

x aldagaiak gora egiten duenean, y aldagaiak beti egiten du gora. Korrelazioa perfektoa da beraz. Pearsonen koefizienteak ez du erlazio perfekto hori jasotzen eta 1etik beherako korrelazioa ematen du (0.933), korrelazio lineala jasotzen duelako. Korrelazio monotonikoa (gora-gora edo gora-behera) besterik jaso nahi ez badugu, Spearman koefizientea erabili behar da, kasu honetan 1 emango duena.

 Spearmanen korrelazio koefizientea (r_s), labur Spearmanen ro ere deitua (\rho), bi aldagai kuantitatibo edo ordinalen arteko korrelazioaren norabidea eta sendotasuna jasotzen dituen koefizientea da, aldagai horietan elementuek hartzen dituzten heinetan oinarriturik. Hain zuzen ere, Spearmanen koefizientea heinen arteko Pearsonen korrelazio koefizientea besterik ez da, baina Pearsonen korrelazio linealaren koefizienteak korrelazio lineala jasotzen duen bitartean, heinak hartuz korrelazio monotonikoa jasotzen du, aldagai batek gora egitean besteak gora edo behera egiten duen alegia, kontuan hartu gabe korrelazio hori lineala den ala ez.

(x_i,y_i) balioak izanik, eta (h(x_i),h(y_i)) bi aldagai horietarako ezarritako heinak izanik, honela kalkulatzen da:

    \[r_s = {1- \frac {6 \sum d_i^2}{n(n^2 - 1)}}={1- \frac {6 \sum (h(x_i)-h(y_i))^2}{n(n^2 - 1)}}\]

Hala ere, Pearsoen formula erabiliz ere kalkula daiteke, jatorrizko aldagai-balioen ordez, heinak harturik.

Pearsonen koefizientea bezala interpretatzen da: [-1,1] tarteko balioak hartzen ditu; balio positiboek korrelazio monotoniko positiboa adierazten dute (aldagai bat gora, bestea ere gora), eta negatiboek korrelazio monotoniko negatiboa; balio absolutuan zenbat eta gertuago 1 baliotik, korrelazioa orduan eta sendoagoa da.

 


Antropozenoa

Antropozenoa gizakiak Lurraren kondizio fisiko, geologiko eta biologikoetan eragina dueneko aroa da, hala nola paisaiak aldatuz, beste espezieen hedadura mugatuz eta baita desagerraraziz ere, eta aldaketa klimatikoa sortuz. Adiera zabalean, giza jarduerak planetan duen eraginen multzoa da. Batzuen arabera, duela 14.000 urte abiarazitako aroa da, mamuten desagerpenarekin batera, ehizaren ondorioz; beste batzuen arabera berriz,  Industria Iraultzarekin batera hasitako garaia, orduan hasi zirelako nabarmentzen gizakiak ingurumenean zuen eragina.

Beste hizkuntzetan: ingelesez, anthropocene; gaztelaniaz, antropoceno.


Premonizioa

Premonizio edo aierua (latinezko praemonitio hitzetik, "aldez aurreko ohartarazpena", prae aurrizkitik, "aurrez", eta monere aditzetik, "ohartarazi, aholkatu" ) sen edo intuizioak, besterik gabe edo zantzuetan oinarriturik, etorkizuneko gertaera bati buruz dakarren iragarpena da. Formalki, aldez aurreko informaziorik eta inferentziarik gabeko iragarpena litzateke. Maiz agertzen dira kondairetan, bereziki ametsekin loturik, esaterako Biblian, faraoiak zazpi behi lodi eta zazpi behi makalekin egin zuen ametsa oparotasun eta eskasiako zazpina urteko premoniziotzat hartu zenean.

Beste hizkuntzetan: ingelesez, premonition; gaztelaniaz, premonición.


Gardenki: Estimatzaileen propietateak

Estimatzaileen propietateak estimatzaile batek  parametro bat estimatzeko izan behar lituzkeen propietateak dira: alboragabetasuna, zehatzasuna, efizientzia, doitasuna, tinkotasuna eta askitasuna. Ikasgai hau Josemari Sarasola irakasleak Donostiako Ekonomia eta Enpresa Fakultatean ematen duen estatistika ikastaroaren ikasgai bat da.

Ikasgai horren gardenkiak hemen ikus ditzakezu.

Bestalde, ikasgai hau Estatistika: probabilitate teoria eta inferentzia (ekonomia eta enpresa) ikasliburuko ikasgaia da.


Pentsamendu ahula

Pentsamendu ahula Gianni Vattimo filosofoak (Turin, 1936 - ) proposaturiko erlatibismo postmoderno berria da, modernitateko pentsamendu gogor edo indartsuak proposatzen dituen kontzeptu uniboko eta normatiboen (eta finean horien azken ondorioa den biolentziaren) aurkakoa. Bere iritziz, kultura eta pentsamendu berriak zabaltzen ari diren heinean, ezin da jarraitu Mendebaldeko pentsamendu metafisikoan eta arrazoi modernoaren ereduetan oinarritzen. Egungo mundua azalduko lukeen kontakizun metafisikorik ez egotea (Nietzscheren "Jainkoa hil da" nagusitu da jada) eta nihilismoa dira pentsamendu ahula onartu beharra dakarten beste arrazoiak: kontzeptu eta kontakizunen aniztasunean, pentsamendu ahulean alegia, aurkituko da egungo egia eta ziurtasun ezegonkorrek itxuraz ukatzen diguten askatasuna. Vattimoren esanetan, pentsamendu ahula ez dago kulturaren aurka, areago kulturaren eta arrazoiaren posibilitatea aldarrikatzen du, baina zelai zabal batetik abiaturik, itxiturarik gabe, modu positiboan.


Puntuazio estandarra

Puntuazio estandarra edo puntuazio tipikoa aldagai estatistiko bateko datu kuantitatibo bati aldagaiaren batezbesteko aritmetikoa kenduz eta emaitza hori desbideratze estandarrarekin zatituz eskuratzen den z izeneko balioa da. Eragiketa horri z estandarketa deritzo. Datu kuantitatibo batezbestekotik zenbat desbideratze estandarretara dagoen adierazten du. Adibidez, pertsona baten altuera 180cm bada, 170cm batezbestekoa eta 5cmko desbideratzea duen talde batean, bere puntuazio estandarra (180-170)/5=2 da, eta adierazten du pertsona hori bere erreferentziazko taldeko batezbestekotik 2 desbideratze estandarretara dagoela.

Orokorrean, puntuazio estandarrak honela adierazi eta kalkulatzen dira, x datu batetik abiaturik:

    \[z=\cfrac{x-\overline{x}}{s_x}\]

Puntuazio estandarren batezbestekoa beti da 0, eta horien desbideratze estandarra 1.

Puntuazio estandarrak  datu multzo ezberdinetako datuak alderatzeko erabiltzen dira, multzo guztietako datuak sailkatze aldera kasu. Adibidez, eskola ezberdinetako kalifikazioak ordenatzeko, prozedura zuzena ikasle guztietako notak estandartzea da, bakoitza bere eskolako batezbesteko eta desbideratzearekin, eskola ezberdinetako kalifikazioak, bere horretan utzirik, sistematikoki altuagoak edo baxuagoak direlako (batezbesteko ezberdinetakoak, alegia), eta baita sakabanatuagoak edo bilduagoak ere (desbideratze ezberdinetakoak).

Puntuazio estandarrak aldagai ezberdinak eskala berean jartzeko ere erabil daitezke; psikometrian, adibidez, aldagai ezberdinak eskala berean jarriz subjektuaren gaitasun eta jarrera-profila ezartzen da.

Estandarketaren beste aplikazio bat datu atipikoak bilatzea da, datu atipikoak aurkitzeko irizpide gisa z puntuazio estandar jakin bat gainditzea izanik balio absolutuan (adibidez, datuak banaketa normalaren araberakoak izanik, |z| puntuazio estandarra 3 baino handiagoa dutenak, 1000tik 2-3 izango lirateke).

Beste hizkuntzetan: ingelesez, standard score; gatzelaniaz, puntuación estándar.


Dekonstrukzioa

Dekonstrukzioa Jacques Derrida (1930-2004) sortutako pentsamendu filosofikoa da, bereziki Mendebaldeko filosofia kritikatzeko eratua. Horren arabera, diskurtso filosofikoa diskurtsoaren azpian datzaten kontzeptu eta kategorien mendean dago, Derridak berak aipatzen duen logozentrismoaren edo erretorikaren mendean, eta horren kritika (ez derrigor ukapen moduan ulertu behar dena) egiteko beharrezkoa da kontzeptu eta kategoria horiek berriz ere azaleratu, haien arteko konexio guztiak birplanteatu,  munduarekin duten lotura azaldu, lehenego sedimentazio egoeratik atera, kontzeptu horiek indar edo ahuldade guztia eratu dezaten. Hermeneutikan ez bezala, dekonstrukzioaren helburua ez litzateke diskurtsoaren ezkutuko zentzua aurkitzea, diskurtso berria osatzea baizik, baina kontzeptu eta kategoria zaharrak birrosatuz, baina logozentrismotik kanpo.

Erreferentziak


Diagnosia, diagnostikoa

Diagnosia edo diagnostikoa zerbaiten egoera identifikatzeko ekintza eta horren ondorioa da. Bereziki, medikuntzan eta psikologian erabiltzen da, subjektu baten kondizioa identifikatzerakona, anamnesian, sintometan eta esplorazio klinikoan oinarriturik.


Prognosia, pronostikoa

Prognosia edo pronostikoa (prognosis antzinako grezierazko πρό- , pro-, "aurretik", eta Γνωσις, gnosis, "jakintza", hitzetatik) zerbaiti buruz egiten den aurreikuspena da.  Bereziki medikuntzan erabiltzen da, gaixotasun batek izango duen ustezko bilakaerari buruz (ikus, prognosia eta diagnosia), eta meteorologian, eguraldiari buruzko aurresanak adierazteko.


Argudio ontologikoak

Argudio ontologikoak Jainkoaren existentzia frogatzeko hausnarketa ontologikoak, hots izateari buruzkoak, egiten dituzten argudioak dira. Hitorian hainbat filosofok eman dituzte argudio ontologikoak, hala nola Anselmo Canterburykoa, Descartes, Spinoza, Leibniz eta Kant.

Bereziki ezaguna da Anselmo Canterburykoaren (1033-1109) argudioa, bere Proslogion lanean aditzera eman zuena:

  1. Jainkoa buruan imajina dezakedan gauza edo entitate (ontos, antzinako grezieraz) perfektoen edo gorena da.
  2. Jainkoa neure buruan existitzen da gutxienez.
  3. Errealitatean ere existituko balitz, are eta perefektoagoa litzateke. Beste era batera esanda, errealitatean existitzen diren entitateak perfektoagoak dira existitzen ez direnak baino.
  4. Jainkoa neure adimenean bakarrik existituko balitz, pentsatu ahalko nuke hura baino perfektoagoa den entitate bat, errealitatean ere existitzen dena alegia.
  5. Jainkoa entitate perfektoena denez, ezinbestean existitu behar da errealitatean ere eta ez soilik neure adimenean, bestela ez zen perfektoena izango.

Labur esanda, Jainkoa entitate perfektoena izanda, gure adimenean bakarrik existituko balitz, ez zen perfektoena izango da, eta hor kontraesana sortuko litzateke.