Libazioak

Libazioa Antzinaroko kultura zenbaitetan, bereziki Antzinako Grezian, Erroman eta juduen artean, jainkoei egiten zitzaien eskaintza da, ardoa edo beste edari bat, hala nola esnea, olioa, eztia eta gurina, lurrera isuriz. Biblian libazioen hainbat aipamen daude Yaveh edo Jainkoaren omenez egindako edari isurketei buruz; Antzinako Grezian ohikoa zen otorduetan, eta jatea bukatu eta edaten hasi aurretik egiten zen.


Arrazionaltasuna eta irrazionaltasuna (arrazionala eta irrazionala)

Arrazionala eta irrazionala pertsonen jokaerari eta sinesmenei buruzko kualitatea da, zientzia kognitiboetan maiz hipotesi moduan erabiltzen dena. Adibidez, bihar ikasle batek azterketa egin behar duela, lagunekin parranda egitea irrazionala litzateke; eta zerua beltz-beltza dagoela, euria egin behar duela baieztatzea, arrazionala. Gutako bakoitzak badu arrazionaltasunaren ideia bat, baina galdeturik zer den arrazionaltasuna, zein den zerbait, izan ideia izan  jokaera, arrazionala izateko irizpide nagusia, gehienok ezin genuke erantzun argi eta sinplea eman. Hain zuzen, arrazionaltasuna ideia konplexua delako.

Hain zuzen, arrazionaltasun mota zenbait daude. Lehenengo bereizketa batean, arrazionaltasun instrumentala eta arrazionaltasun teorikoa bereizten dira. Arrazionaltasun instrumentala dagoenean, pertsona batek duena da arrazionala, bere helburuak lortze aldera; adibidez, euria egiten ez duenean, aterkia ez hartzea. Arrazionaltasun teorikoan sinesmenak dira arrazionalak (edo irrazionalak); adibidez, euria egin behar duela sinestea edo aurreikustea, irrazionala izan daiteke, zerua oskarbi badago adibidez. Bi arrazionaltasun motak loturik daude ordea, arrazionaltasun (irrazionaltasun) teorikoak arrazionaltasun (irrazionaltasun) instrumentala ekartzen baitu. Arrazionaltasun instrumentala ekonomian erabiltzen da bereziki, eragile ekonomikoak euren interesen arabera, euren utilitatea maximotuz zehatzago,  jokatzen dutenean esaten baita arrazionalak direla.

Bada beste bereizketa bat: arrazionaltasuna metodo zientifikoarekin lotu daiteke, hau da, zerbait arrazionala baldin eta horrela jokatu edo hori sinesteko metodo zientifikoa jarraitu bada; edota arrazionaltasuna helburu jakinei buruz ezartzen da, arrazionala helburuak lortze aldera egokia denarekin identifikatuz.


Zesarismoa

Zesarismoa XIX mendean sortutako terminoa da, Zesarren figura historikoan oinarriturik eta eredutzat harturik, lider bakar baten aginte absolutua, nortasunaren gurtza eta despotismoa ezaugarritzat dituena.

Ikus, gainera

 


Bizi-itxaropena

Bizi-itxaropenak herrialdearen arabera: berde ilunez, bizi itxaropen altuko herrialdeak; gorri ilunez, bizi-itxaropen baxukoak.

Bizi-itxaropena herrialde edo eskualde bateko pertsona batek biziko den urte kopuruaren estimazioa da, batezbesteko baten bitartez kalkulatua adin bakoitzean hiltzeko probabilitateetan oinarrituz, eta probabilitate horiek etorkizunean mantenduko direla suposatuz. Demografian gehien erabiltzen den adierazleetako bat da, eta herrialdearen garapen sozioekonomikoaren adierazle moduan erabili da. Hain zuzen, garapen ekonomikoarekin batera, bizi-itxaropena handitzen joan da modu konstantean herrialde aurreratuetan.

Ohikoena bizi-itxaropena jaiotzean da, pertsona bat jaiotzen denean biziko den urte kopuruaren estimazioa; hain zuzen, 65, 70, 75, ... urte beteta bizi-itxaropenaren estimazioak ere egiten baitira. Beste adierazle bat bizi-itxaropen osasuntsua da, osasun arazorik eta gaigabeziarik gabe pertsona bat, normalean adin nagusietarako (80, 85, ...), biziko den urte kopurua.

Bizi-itxaropenaren gehikuntzak arazo sozioekonomikoak ekarri ditu herrialde aurreratuetan, pentsio-sistemak eta zerbitzu soziosanitarioak kolokan jarriz.

Beste hizkuntzetan: ingelesez, life expectancy; gaztelaniaz, esperanza de vida; frantsesez, espérance de vie. Bizi-itxaropena jaiotzean: ingelesez, life expectancy at birth; gaztelaniaz, esperanza de vida al nacimiento; frantsesez, espérance de vie à la naissance. Bizi-itxaropen osasuntsua: ingelesez,  healthy life expectancy; gaztelaniaz, esperanza de vida en salud; frantsesez, espérance de vie en bonne santé.

 


Artikulu hau honela aipatu: Sarasola, Josemari, "Bizi-itxaropena"; Gizapedian, iraila 9, 2018, https://gizapedia.hirusta.io/bizi-itxaropena/.

Filibusterismoa

Historikoki, filibusteroak (neerlanderazko vrijbuiter hitzetik, etimologikoki vrij eta buiter hitzetatik,  "harrapakin librea") Mendebaldeko Indietako espainiar koloniak arpilatu egiten zituzten piratak ziren. Geroztik, adiera ezberdinekin erabili da, esaterako Estatu Batuetatik Kuba, Nikaragua eta Espainiako beste kolonietara XIX. mendearen erdialdean eraso eta arpilaketa espedizioak egiten zituzten mertzenarioak izendatzeko.

Egungo adieran, ordea, filibusterismoa legebiltzar eta pareko beste batzarretan, gehiengoaren aurka dilazio edo atzerapena aurrera daraman taldearen estrategia da, oztopo eta traba formalak jarriz, funtsezko gaiari buruzko bozketa eta erabakia boikoteatzeko.

Erreferentziak


Gardenki: Banaketa teorikoak: khi karratu, Student t eta Snedecorren F

Gardenki hauetan probabilitate-banaketa teoriko arruntak azaltzen dira. Fenomeno errealei (ikasleen kalifikazioak, euri kopuruak, eguneko ekoizpenak) zuzenean aplikatzen ez zaizkien zentzuan dira teorikoak, eta inferentzian maiz erabiltzen diren estatistiko batzuei dagozkie. Gardenkiak hemen ikus ditzakezu, PDF formatoan.

Ikus, gainera

 


Gizakia gizakiarentzat otso (Homo homini lupus)

Homo homini lupus (jatorrizko bertsioan, latinez) edo gizakia gizakiarentzat otso gizakia berez, hau da dagokion naturazko egoeran, gizakiaren etsaia dela, beste gizakiekin etengabeko borrokan diharduela edo gizakia berez gaiztoa dela adierazteko erabiltzen den esamoldea da. Plauto erromatar antzerkigileak adierazi zuen lehen aldiz Asinaria lan dramatikoan, baian Thomas Hobbes filosofo ingelesak zabaldu zuen XVII. mendean 1642ko De Cive lanean , gizakiak gobernatzeko estatu baten beharra aldarrikatzeko, gizakiak gizakien aurka duen berezko joera menderatu eta gizartean bakea lortzeko, estatua gizakien arteko kontratu edo ituntzat hartuz. Aurkako ikuspegia jean-Jacques Rousseau filosofo ilustratuarena izen zen, gizakia berez ona dela eta gizarteak usteltzen duela aldezten zuena.

 


Artikulu hau honela aipatu: Sarasola, Josemari, "Gizakia gizakiarentzat otso (Homo homini lupus)"; Gizapedian, iraila 7, 2018, https://gizapedia.hirusta.io/gizakia-gizakiarentzat-otso-homo-homini-lupus/.

Bizitzaren kostua

Ekonomian, bizitzaren kostua kontsumitzaile batek bere asebetetze maila atxikitzeko gastatu behar duen dirua da. Orokorrean, inflazioarekin batera gehitu eta Kontsumorako Prezioen Indizearen bitartez neurtzen da. Bizitzaren kostuaren inguruko teoria ekonomikoa Könus errusiar ekonomilariak garatu zuen 1920ko hamarkadan, bizitzaren kostua prezio utilitatea edo asebetetze maila jakin baterako erosi beharreko ondasunen kopuruak zehaztu egiten dituen problema moduan, ordaindu beharreko prezio totala minimotuz. Kontsumorako Prezioen Indizea eta erabili ohi diren beste prezio indizeak problema teoriko konplexu horren soluziorako hurbilketak lirateke. Problema horren azterketan nabarmendu den beste ekonomilari bat Robert A. Pollak izan da.


Artikulu hau honela aipatu: Sarasola, Josemari, "Bizitzaren kostua"; Gizapedian, iraila 4, 2018, https://gizapedia.hirusta.io/bizitzaren-kostua/.

Hekatonbe

Hekatonbea (latinezko hecatombe hitzetik, bere aldetik antzinako grezierazko ἑκατόμβη, hekatombê, hitzetik, ἑκατόν, etimologiaz hekaton - ehun - eta βοῦς, bous - idi - hitzetatik) Antzinako Grezian ospatzen zen ehun idiren edo beste animalien, eta beste kopuru batzuekin, sakrifizio erljiosoa zen. Adiera arruntean, heriotza ugari ekarri duen hondamendi handia izendatzeko erabiltzen da.