Diru politika

Diru politika, moneta politika edo politika monetarioa estatuek euren ekonomietan esku hartzeko (ikus, interbentzionismoa) diruari, zehatzago masa monetarioari, eta interes-tasei buruz hartzen dituzten politika ekonomikoen multzoa da, inflazioa kontrolatu, ordainketa-balantza hobetu eta jarduera ekonomikoa suspertzeko. Bi motako diru politika bereizten dira: diru politika hedakor eta espantsiboa, ekonomia dagoen diru eskaintza handituz eta interes-tipoak jaitsiz, ekonomia suspertzea helburu duena, teorian inflazioa gehituz kalte gisa, eta diru politika murrizkorrak, inflazioa moteltzea helburua duena, diru kantitatea murriztuz eta interes-tipoak igoz, teorian hazkunde ekonomikoaren eta enpleguaren aurka. Uneko diru politika gobernuek erabakitzen badute, banku zentralen bitartez abiarazten da, haiek direlako diru kantitatea eta interes-tipoak aldatzeko tresnak aplikatzen dituztenak.


Ekonomia klasikoa

Ekonomia klasiko edo ekonomiaren eskola klasikoa XVIII. mendean Adam Smith abiarazi eta XIX. mendean beste ekonomialari batzuek, haien artean David Ricardo, Jean-Baptiste Say, Malthus, John Stuart Mill eta James Stuart Mill, jarraitu zuten eskola ekonomikoa da. Eskola klasikoak epe luzera merkatuaren dinamika orekazkoa dela baieztatzen du, esku ikusezinaren ideia aldeztuz, Sayren legean ("eskaintzak bere eskaera sortzen du") eta laissez faire printzipioan oinarriturik. Horrela, orokorrean liberalismo ekonomikoaren aldeko korrontea dela esan daiteke, merkantilismoaren eta beste politika interbertzionisten aurkakoa. Ekonomia klasikoaren arabera, dirua bitarteko besterik ez da, ekonomia estaltzen "errezela", eta dinamika ekonomikoan eraginik ez duena.


Arrisku-faktoreak eta babes-faktoreak

Arrisku-faktoreak gaixotasun, sindrome edo nahasmendu bat garatzeko probabilitatea gehitzen duten faktore, aldagai eta ezaugarriak dira. Adibidez, estresa eta bakardadea depresioa pairatzeko arrisku-faktoreak direla esaten da. Arrisku-faktoreen aurkakoak babes-faktoreak edo faktore babesleak dira, gaixotasuna edo nahasmendua izateko probabilitatea murriztu egiten dutenak.


Zerga paradisuak

Zerga paradisuak edo paradisu fiskalak, batzuetan off shore kokapen edo gune ere deituak, sozietateak sortu ta bankuko kontuak edukitzen dituzten atzerriko inbertitzaileak zergak ordaintzerakoan salbuetsi edo aske uzten dituzten herrialdeak dira. Aldi berean, inbertsio horien opakotasuna bermatzen duten herrialdeak izaten dira, banku-sekretua oinarrizko printzipio hartuz. Hori dela eta, zerga paradisuak jatorrizko herrialdean zerga iruzurra egin edota diru beltza eta diru zikina ezkutatu nahi dutenentzat aproposak izaten dira. Herrialde gehienek eta naizoarteko erakundeek zerga paradisuen zerrenda beltzak dituzte, haietan inbertsioak egiten dituztenei jarraipen zorrotza egiteko. Orokorrean, zerga paradisuak herrialde txikiak dira, off shore edo uharteetan kokaturikoak, eta zerga politika bikoitza izaten dute, bata bertakoentzat, zorrotzagoa, eta bestea atzerritarrentzat, malguagoa eta zergapetze murritzarekin. Politika horiek dibisak erakartzeko ezartzen dira bereziki, bestela baliabide ekonomiko eskasak lituzketelako gehienetan.


Dependentziaren teoria

Dependentziaren teoria garapena eta azpigarapena zentro edo herrialde garatuen eta periferia edo herrialde azpigaratuen artean dauden dominazio edo mendekotasun harremanen ondorioak direla baieztatzen duen teoria ekonomiko eta politikoa da. Bereziki Latinamerikako herrialdeen egoera azaltzeko aplikatu da. Teoria horren aitzindaria Raúl Prebisch ekonomialari estrukturalista izan zen.

 


Eskalatze multidimentsionala

Estatistikan, eskalatze multidimentsionala, eskalatze dimentsioaniztuna edo dimentsio anitzeko eskalatzea elementu edo objektu batzuen arteko distantziak hartzen ditu abiapuntu gisa, distantzia horiek elementu horiek hainbat aldagaitan hartzen dituzten balioetatik kalkulaturik, distantziak horiek ahalik eta zehaztasun handienez dimentsio murritzagoko espazio batean irudikatuz, gehienetan bi dimentsiotan, antzekoak edo gertukoak diren elementuak zein haien artean osatzen diren multzoak erraz antzemateko, tipologiak osatze aldera. Dimentsio murrizketarako teknika estatistikoetako bat da, osagai nagusien analisiarekin eta faktore-analisiarekin batera.

Adibidez, herrialde batzuetarako BPG, langabezi tasa, hezkuntza gastu publikoa eta beste hainbat aldagai jasorik, herrialdeen arteko binanako distantzia-matrizea kalkula daiteke, distantzia euklidearra erabiliz esaterako; aldagai guztiak batera grafikoki irudikatzea ezinezkoa denez, distantzia horiek zehaztasun handienez irudikatzen dituen bi dimentsioko espazio bat eratzea bilatzen da eskalatze multidimenstionalean, non hasierako aldagaiei buruz antzekoak diren herrialdeak gertu azalduko diren.


Auzokotasun efektua

Auzokotasun efektua edo auzo efektua pertsona batek bere ingurukoen portaera berdinak izaten dituela baieztatzen duen efektu, printzipio eta teoria da. Bereziki psikologia sozialean erabili izan da, botoa, ikasketa mota eta drogen kontsumoa ikertzeko besteak beste.

Beste hizkuntzetan: ingelesez, neighbourhood effect; gaztelaniaz, efecto vecindario.


Segregazioa (soziologia)

Segregazioa, zehazkiago segregazio soziala, gizatalde batzuk hiri, eskualde edo nazio bateko gune ezberdinetan bizi direnean gertatzen da; hiri bateko auzo pobreak eta auzo aberatsak, adibidez . Gizarte estratifikazioaren maila geografikoa da, eta horren ondorio garbi eta azalekoenetakoa da. Gizarte bazterketaren ondorioa eta kausa ere izaten da: segregazioak gizarte bazterketa areagotu egiten du, eta aldi berean gizarte bazterketak berak segregazioa bultzatzen du, integrazio eta asimilazio prozesuak eragotziz. Ildo horretatik ordea, eztabaida izaten da adibidez pobreziak eragindako segregazioak bertako gizataldeak integratzeko borondate ezaren ondorioa den, pobreziaren, delinkuentziaren eta giza laguntzaren kulturan jarraitu nahi dutelako (Chicagoko eskola soziologikotik baieztatu izan den bazala), edota politika instituzionalen ondorio zuzena den. Hala ere, aipatu behar da segregazioa ez dela soilik beheko klaseetan gauzatzen; adibidez, XX. mendearen bukaeratik komunitate hesituen fenomenoak klase aberatsak ere segregaturik bizi daitezkeela erakusten du argi eta garbi.

Antzinako gizarteetan ohikoagoa bazen ere (adibidez, juduak auzo batzuetan, ghetto direlakoetan, guztiz baztertuak bizi zirenean), egungo gizarteetan segregazioa ez da erabatekoa izaten. Adibidez, erlijioa segregaziorako faktorea izaten bada ere, erlijio bateko sinestunak elkarrekin bizitzea nahiago izaten duten arren, egun ez da faktore sendoa izaten bizitokia erabakitzeko; beste muturrean, jazarpen politiko, etniko eta erlijiosoak segregazio erabatekoa eragiten du gehienetan, berrikitan ijito taldeei Europako hiri batzuetan toki jakin batzuetan bizitzera behartu zaienean kasu. Segregazio-maila neurtzeko, alegia gizataldeak segregaturik edo banandurik zenbateraino bizi diren jasotzen duten adierazle zenbait bizi dira, gune zenbaitetan bizi diren gizatalde ezberdinetako portzentajeak alderatuz.

Erreferentziak

  • Derek Gregory: The Dictionary of Human Gepgraphy: Segregation. 2009.

 


Balkanizazioa

Geopolitikan, balkanizazioa estatu bat, gehienetan entitate etniko edo nazional batzuek osatutakoa, estatu txikitan zatitzean gertatzen den egoera da, bereziki estatu berri horien artean etengabeko gatazka dagoenean. Terminoa XIX. mendearen bukaeratik eta 1990eko hamarkadan Balkanetako lurraldeko eta Yugoslaviako nazioen artean izandako autodeterminazio eta independentzia prozesutik sortutako metonimiaz (egoera partikular horren izena antzeko fenomeno guztietara zabalduz) sortzen da. Hedaduraz, hiri eta lurraldeetan gertatzen den segregazio sozialaren prozesuari ere deitu izan zaio.


Negoziazio-bolumena

Ez nahastu negozio-bolumenarekin

Burtsan, negoziazio-bolumena epe batean akzio jakin batetik izandako salerosketen zenbatekoa da. Oinarrian, akzioa zenbateraino den likidoa adierazten du: negoziazio-bolumena handia bada, iraganarekin edo beste akzioekin alderaturik, akzioa asko saltzen eta erosten ari dela esan nahi du, eta beraz, akzioa erlatiboki likidoa dela; txikia bada berriz, inbertitzaileek akzio horretan interesaturik ez daudela adierazten du printzipioz, eta akzioaren kotizazioak euskarri bat aurkitu duela; kasu horretan, negoziazio-bolumena igotzen hasiko balitz, inbertitzaileak akzio horretan interesatzen hasi eta prezioak igoko direlako seinale litzateke.

Hala ere, negoziazio-bolumenaren bilakaera buruzko ondorioak tentu handiz atera behar dira,  eta beti beste adierazle batzuekin eta merkatuaren egoera orokorrarekin batera. Adibidez, negoziazio-bolumen txikia merkatu gorakor batean, prezioak jaisten hasiko direlako seinalea izaten da; bolumen handiak merkatu beherakor batean, beherako joera sendoa adierazten du hurrengo sesioetarako.