Epe laburra eta epe luzea

Epe laburra eta epe luzea (maiz epe ertaina ere aipatzen da bien tartean) fenomenoak aztertzeko nahiz erabakiak hartzerakoan ditugun ikuspuntu ezberdinak dira.

Fenomenoak epe laburrera aztertzerakoan, aldakortasuna edo gertaera harrigarriak izateko probabilitatea nabaria izaten da, zoriaren ondorioz, eta horrek zaildu egiten du jasotzen diren datuetatik informazio fidagarria eskuratzea. Adibidez, dado bat hiru aldiz bota (epe laburrera, beraz) eta guztietan 6 zenbakia suertatu bada, ezin da baieztatu dadoa 6 zenbakia maizago ateratzeko egina dagoenik. Horretarako askoz ere datu gehiago (epe luzea) beharko lirateke. Beste adibide bat eman dezagun: azaroan izandako hotzaldi baten ondorioz, ezin da ondorioztatu klima (berez, epe luzekoa den kontzeptu bat) aldatu denik; izan ere, epe laburrera, azaroak hartzen duen hilabetean alegia, ezinezkoa da jakitea gertatua uneko faktoreei edo faktore iraunkorrei dagokien. Horretarako, oso epe luzerako datuak, urtetan zehar, jaso beharko lirateke.

Erabakiak hartzerakoan ere ezinbestekoa da epe laburra/epe luzea bereizketa. Izan ere, batzuetan talka dago epe laburrerako eta epe luzeko erabakien artean, bietara begira aurrez ezarri ditugun helburuei buruz. Adibidez, hurrengo egunetan, epe laburrera alegia, ongi pasa eta ez ikastea erabakitzeak, epe luzera ikasturtea arrakastaz bukatzeko helburuaren aurka joan daiteke. Gehienetan ordea, behin edo gutxi batzuetan egiten dena, epe labur batean alegia, ez dago epe luzera bilatzen den helburuarekin kontrakarrean. Baina, epe laburrerako jokabide desegokiak errepikatzen badira, epe luzeko helburuak kolokan gera daitezke.

Beste batzuetan, epe laburrera ala epe luzera bakarrik begiratzen dugu, bietako bati begira, eta orduan zera gerta daiteke, epe laburrerako eta epe luzerako erabaki optimoak desberdinak izatea. Adibidez, urrutiko bidaia egiteko dirua eskuratu nahi bada, epe laburrean egitekoa bada, mailegua eskatu eta zorretan geratzea izan daiteke irtenbide bakarra; epe luzera egitekoa bada, egokiena aurrezten joatea, inorekin zorretan geratu gabe.


Artikulu hau honela aipatu: Sarasola, Josemari, "Epe laburra eta epe luzea"; Gizapedian, azaroa 9, 2018, https://gizapedia.hirusta.io/epe-laburra-eta-epe-luzea/.

Hiribilduak

Segurako hiribildua (Iturria: http://www.gipuzkoamuseobirtuala.net).

Hiribilduak (gaztelaniaz, villa) Erdi Aroan pribilejio batzuk, hala nola jurisdikzio berezia, azokak ospatzeko eskubidea adibidez, edo kanpoko erasoei aurre egiteko erregearen babesa eta laguntza, eskuratu zituzten gune populatuak izan ziren. Maiz harresi baten barnealdean eratu ziren (eta agian hortik dator hiribildu izena, etxeak oso bilduak zeudelako gune horietan). Hiribilduetan artisautza eta merkataritza izan ziren jarduera ekonomiko nagusiak. Hasiera batean txikiak izan arren, pribilejio horiei esker garrantzi ekonomiko eta sozial handia lortzen joan ziren inguruko feudoen aldean, non etxeak sakabanatuagoak zeuden eta jarduera nagusiak nekazaritza eta abeltzaintza ziren.


Lehengaiak

Lehengaiak naturatik eskuratzen diren materialak dira, zuzenean baliatzeko (adibidez, ikatza eraikinetako berokuntzarako erabiltzen denean, edateko ura) edo ekoizpen-prozesu batean integratuta, horiek eraldatuz, beste lehengai eta pruduktuekin konbinatu, eta produktu berriak sortzeko (burdina, adibidez). Izenak adierazten duen bezala (lehengaiak: lehen gaiak) jarduera ekonomikoaren lehen maila batean dauden materialak dira. Bi motako lehengai moa bereizten dira: berriztagarriak (zura, ura) eta berriztagaitzak (petrolioa, mineralak).


Espazio geografikoa (eremu geografikoa)

Espazio geografikoa edo eremu geografikoa naturako elementu jakinak (ibaiak, hondartzak, landaredia) eta elementu sozialak, ekonomikoak zein kulturalak, biltzen dituen ingurune fisiko edo lurralde bat da, naturako elementuak eta elementu sozialak elkarrekintzan izanik. Espazio geografikoak dira hiriak, eskualdeak, bailarak, herrialdeak, ...


Megalopoliak

Megalopoliak (antzinako grezierazko mega eta polis hitzetatik, literalki hiri handia) ondoko metropoli eta hiri batzuek osatzen duten hirigune aski jarraitu eta trinkoa da, milioikakoka biztanleriarekin. Adibide gisa, Ameriketako Estatu Batuetan Boston hiritik Washingtonera bitarteko hiri multzoak, New York, Filadelfia eta Baltimore hiriak ere barnehartzen dituena, munduko megalopoli handienetakoa, 50 milioi biztanlerekin.


Jarduera ekonomikoak

Jarduera ekonomikoak edo ekonomia jarduerak (ekonomi jarduerak) ekoizpen faktoreak erabiliz, ondasunak eta zerbitzuak ekoizten dituzten ekintzak eta prozesuak dira. Adibidez, jarduera ekonomikoak dira oiloen hazkuntza (arrautzak eman ditzaten), ordenagailuen muntaketa, osasun arloko ikerkuntza (ezagutza ekoizten da horrela, azkenean botika berria ekoiztera eramango duena) eta publizitatea egitea (salmentak sustatuz, ekoizpena ere sustatzen da). Orokorrean ez dira jarduera ekonomikotzat hartzen zaletasunagatik burutzen diren jarduerak, baina bai horien inguruan truke ekonomikoak (adibidez, diskoen bilduma egitea ez da jarduera ekonomikoa, baina bai beste pertsona bati disko bat erostea bilduma handitzeko). Eztabaida dago, ordea, norberak egiten dituen etxeko lanak (garbiketa, adibidez) edo boluntariotzako lanak  jarduera ekonomikoak diren.

Jarduera ekonomikoak sektore ekonomikoetan sailkatzen dira: lehenengo sektorean, nekazaritza, arrantza eta industria estraktiboak (meatzaritza) biltzen dira; bigarrenean, industria jarduerak; hirugarrenean, zerbitzuak; eta laugarrenean, informazioarekin eta ezagutzarekin loturiko jarduerak.

 

 


Dilema etikoak eta moralak

Dilema etiko eta moralak pertsona batek aukeran dituen erabakiak bere balio etikoei eta moralarekin eta beste irizpide batzuekin (zerbait legezkoa den, adibidez) kontrakarrean daudenean gertatzen diren erabakiak dira. Adibidez, tren hilgarriaren dilema dugu ezagunenetako bat: tren bat abiada bizian doa, eta bost pertsona daude trenbidera loturik aurrerago; trena beste trenbide batetik desbideratzeko aukera duzu baina trenbide horretan pertsona bat dago loturik: zer egin beharko luke pertsonak?

Dilema etikoen tipologia

  • Dilema absolutuak eta erlatiboak: dilema etikoa absolutua dela esango dugu kontrakarrean dauden balioak etikoak direnean; adibidez, leialtasuna egiaren aurka, edota justizia errukiaren aurka; dilemak erlatiboak izango dira berriz, balio etikoa beste mota bateko baliorekin kontrakarrean dagoenean (zintzotasuna norberaren interes ekonomikoaren aurka).
  • Dilema errealak eta hipotetikoak: planteatzen diren dilema etikoetako asko muturreko egoerei buruzkoak dira, eta gertagaitzak, tren hilgarriaren dilema adibidez. Dilema horiek hipotetikoak direla esaten da. Gertagaitzak izan arren, haien azterketa dilema errealak edo gertagarriak nola ebatzi behar diren jakiten lagundu dezakete.
  • Dilema irekiak eta itxiak: dilema itxia dela esaten da, erabakia hartuta dagoenean, eta erabaki horren ondorioak gauzatu direnean; dilema irekia berriz, erabakia hartu aurretik planteatzen dira.  Dilema itxietan irtenbidea baloratu egin behar da; dilema irekien azterketan, berriz, helburua erabkia hartzen laguntzea da.
  • Dilema osatuak eta osatugabeak: dilema osatuetan, erabaki bakoitzaren ondorio guztiak zehazten dira; osatugabeetan, berriz, subjektuak ez ditu ezagutzen zehatz mehatz erabakien ondorioak.

 


Egunero hasten delako, Ramon Saizarbitoria: laburpena

Egunero hasten delako Ramon Saizarbitoriak 1969an plazaratu zuen eleberria da. Konpromisorik gabeko sexu harreman baten ondorioz haurdun geratzen den neska gazte baten istorioa kontatzen du.  Neska trenez abiatzen da beste hiri betara abortatzeko asmoarekin. Han, zenbait medikuek uko egiten diote neskak abortatzeko egiten duen eskaerari, arrazoi etikoak zein legalak argudiatuz. Azkenean aurkitu egingo du abortua egingo dion medikua, eta guztiz arinduta sentituko da, bizitza berri bat hasteko gogoz, bizitza egunero hasten delako, izenburuak dioen bezala. Hari nagusi horrekin batera, sexu harremanetan hasten den mutilarekiko harremana ere kontatzen da, neskarengana mutilak dituen sentimendu nahasiak, maitasuna, errukia eta indiferentzia, agerian utziz. Aldi berean, pertsonaia batek beste batekin duen berriketako pasarteak tartekatzen dira eleberrian zehar, neska gazte protagonistaren eta haren arazoen zeharkako aipamena eginez. Abortuaren inguruko problematika da eleberriaren gai nagusia, tarteko beste gai batzuekin batera, hala nola sexu harremanak, bakardedea eta morala.


Kontsumo-merkatuak, merkatu industrialak eta merkatu instituzionalak

Kontsumo-merkatuak produktu eta zerbitzuak familien kontsumorako erosi eta saltzen dituzten horiek dira. Horietan, berehalako kontsumo-merkatuak (elikagaiak, adibidez) zein kontsumo iraunkorreko merkatuak (autoak, garbigailuak) bereizten dira.

Merkatu industrialak enpresen artean garatzen dira, eta haietan produktu eta zerbitzuak erabiltzen dira beste produktu eta zerbitzu batzuk ekoizteko edo haiek berriz ere saltzeko.

Merkatu instituzionaletan herritarrei zerbitzuak eskaintzeko produktu eta zerbitzuak erosten dituzten instituzio eta erakundeak biltzen dira, gehienetan administrazio publikokoak.

 


Artikulu hau honela aipatu: Sarasola, Josemari, "Kontsumo-merkatuak, merkatu industrialak eta merkatu instituzionalak"; Gizapedian, azaroa 7, 2018, https://gizapedia.hirusta.io/kontsumo-merkatuak-merkatu-industrialak-eta-merkatu-instituzionalak/.

Pertzentilak, dezilak, oktilak, kintilak eta kuartilak

Estatistikan, pertzentilak, dezilak, oktilak, kintilak eta kuartilak kuantil jakin batzuei ematen zaien izen berezia da, datuen banaketa maiztasun edo probabilitate bereko tarteetan banatzen dutenak.

Pertzentilek datuen banaketa 100 tartetan banatzen dute, tarte bakoitzean datuen %1 bilduz. 99 pertzentil daude, 1gotik 99garrenera: \P_1,P_2,\ldots,P_{99}. Adibidez, 14garren pertzentila azpitik datuen %14ak uzten dituen aldagai estatistikoaren balioa da.

Dezilek banaketa maiztasun bereko 10 zatitan banatzen dute. 9 dezil daude: D_1,D_2,\ldots,D_{9}. Adibidez, 3garren dezila azpitik datuen %30ak uzten dituen aldagaiaren balioa da. Hartara, 3garren dezila eta 30garren pertzentila berdinak dira definizioz.

Oktilek banaketa 8 zatitan banatzen dute. 7 oktil daude, 1gotik 7garrenera, hurrenik hurren datuen %12.5, %25, %37.5, %50, %62.5, %75 eta %87.5ak uzten dituztenak: O_1,O_2,\ldots,O_{7}.

Kintilek banaketa 5 zatitan banatzen dute. 4 kintil daude, K_1,K_2,K_3,K_4, hurrenik hurren datuen %20, %40, %60 eta %80 azpitik uzten dituztenak.

Kuartilek banaketa 4 zatitan banatzen dute. 3 kuartil daude, Q_1,Q_2,Q_3, hurrenik hurren datuen %25, %50, eta %75 azpitik uzten dituztenak.