Hamaseigarrenean, aidanez; Anjel Lertxundi; laburpena

Hamaseigarrenean, aidanez Anjel Lertxundi idazleak 1983an plazaraturiko eleberria da. Hogeitamar urte lehenago herrira iritsitako emakume baten bizipen latzak kontatzen ditu, ezkontza zoritxarreko bat bertako batekin, azkenean haren heriotza tragikoarekin bukatuko dena. Narrazio osoa pertsonaia desberdinen ahotsak jasoz dago kontatua, erreportaia moduan, iragana gogoratuz.

Laburpena

LEHEN PARTEA

Lehen kapitulua: apirileko goiz euritsuan (tragediaren eguneko goiza)

Martzelinaren ahotsa

Igande goiza da. Martzelina esnatu egiten da ateko danbatekoa entzun ondoren. Ohe ondoko aulkia senarraren arroparik gabe ikusita, badaki aurrerago senarra hil dela esatera etorriko direla. Hala ere, asaldurarik gabe, ohea egiten du egunero bezala. Oraindik ederra den gorputza ispiluan begiratu eta herrira etorri zeneko oroitzapenak datozkio gogora. Esamesak sortu ziren herrian: Iñaxik ondo astindutako gorputza zuela esan zuen Martzelinari buruz. Gizonek ere irrika sexualez begiratzen zioten. Horiek guztiak Mariak esanda dakizki. Aurrerago, senarrak esamesei buruz galdetu zionean, berak ukatu, eta senarrak ez zion berriz ere galdetuko. Martzelinak ordea, noizbait kontatu nahi izan zion gurasoak nola hil ziren, baserrian izandako sute baten ondorioz. Baina isilpean geratu zen bere sekretu ikaragarria. Hala ere, senarrak bai galdetzen ziola bere lehen harreman sexualari buruz. Martzelinak lehen aldia berarekin izan zela esanda ere, gizonak ez du sinesten, berarekin lehen aldia errazegi izan zelako

Mariaren ahotsa

Mariak Martzelinaren senarrak ikusten du etxetik ateratzen igande goiz hartan, eta apusturen bat izango duela pentsatzen du. Bere senar Joseri galdetzen dio, eta igandero bezala, baiez, izango dela apusturen bat. Pentsatzen du Martzelinari abisatzea, baina alperrik, Martzelinak aspalditik ezin baitu ezer egin berak senarrarekin. Josek Martzelina ikusten du etxetik ateratzen, mezatarako bidean eta mezan topatuko direla dakienez, Martzelina ez mareatzeko esaten dio, haren buruan sua ez pizteko, eta emaztea haserretu egiten da, ea ze intsinuazio diren horiek. Liskarra berehala bukatzen da, ordea, senarrak ez baitu Mariarekin istilurik nahi. Jose hamaiketako mezatara joango da, eta Mariak susmatzen du ondorioz gero izango dela apustua. Mezan Mariak ohi ez bezala, makurtuago edo, ikusten du Martzelina. Ez dio ezer esaten, noski orduan ez daki ordu gutxitan haren senarrari gertatuko zaiona, jakinda ere zer esango zion, Martzelinak ezin baitzuen ezer egin senarrarekin, elkarrekin sesioa izan besterik ez.

Mezan dagoela, Mariak gogoratzen Martzelina herrira etorri zenekoa, nola Iñaxik berari eta besteei esaten zien izterrak ongi astinduak izango zituela etorri berriak. Berak barre egiten zuen orduan, emakume guztiak bezala, kanpoko emakumeek herriko gizonak bereganatzeko arriskua ikusten zutelako, areago kontuan harturik Jose bere senarra izango zenak, bere etxeko ganbara eskaini ziola Martzelinari lo egiteko, auskalo zerasmorekin, jakin arren gaur egun Martzelina ez zela gorputza lehenengoari eskaintzen dion horietakoa. Hala ere, herriko emakumeek gorrotoz hartu zuten.

Mariak pentsatzen du zer ikusi ote zion Mariak bere senarra izango zenari, harekin ezkontzeko, argi baitzegoen lotsagabe hutsa zela. Jose soldaduskan zegoela, herriko festetan, saiatu zen bera etxera laguntzen, baina Mariak ez zion inolaz ere utzi, asmoak garbi ikusten zizkiolako. Martzelinarekin gogoratzeko esan zion Mariak tipoari, eta tipoak popatik hartzera bidaliz erantzun zion.

Meza bukatuta, Martzelinarekin hitz egin, eta elkarrekin gosaltzeko gonbitea egiten dio, Martzelina ezetz, apustuarena esaten dio Mariak, eta Martzelinak baietz, badakiela: gainera gaurkoa berezia izango da.

Martzelinaren ahotsa

Meza ondoren, Maria Kornelioren atzetik doa eta tabernara sartzen da berarekin. Bere senarrari buruz galdetzen dio, Korneliok ezer ez dakiela dio. Apustuari dion beldurraz galdetzen dio, baina gizonak dio ez dela ezer gertatuko, inoiz ez dela ezer gertatu. Etxera joan eta gosaltzeko indarrik ere ez du. Mariaren gonbitea onartu behar zuela pentsatzen du.

Kornelioren ahotsa

Korneliok Martzelina tabernara bere bila nola sartu zen kontatzen du. Umore txarrez jarri zen bisitarekin. Aspertuta dago apustu kontu horiekin. Martzelinaren senarrarengana doa, txabolan aurkitzen du, harriarekin entrenatzen. Emaztea bere bila dabilela esaten dio, eta bide batez kontuz ibiltzeko.

Bigarren kapitulua: ganbaratik sukaldera (Martzelina herrira etorri zeneko istorioa)

Martzelinaren ahotsa

Martzelinak gogoratzen du herrira iritsi zenekoa. Nola atez ate ibili zen lan eta aterpe bila, eta gutxik eskaini ziotela laguntza, nola Iñaxik bularrak herrian paseatzen ari zela zioen (Mariak esanda daki hori). Herriko emakumeen egonezina eta gizonen irrika sentitu zituen. Hala ere, senarra izango zuenarekin bakarrik oheratu zen, Joakinek eta Josek eta beste batzuek eskaini bazioten ere. Zergatik harekin? Agian erruki sentimenduagatik. Harekin oheratu zenez geroztik, egunero zetorren ganbarara berarekin txortan egitera. Egin, berehala alde egiteko, hitz handirik gabe. Ezkontzeko proposamena egiten dio Mariak baino gizonak zertarako esaten du. Haurdun geratu zen arte, hasi eta hiru hilabetera. Senarra izango zuenak ganbaratik atera eta ohean gaixo zegoen ama zaharraren aurrean eraman zuen, Maria ikus zezan. Onespena eman eta ezkontzeko agindua ematen dio semeari.

Iñaxiren ahotsa

Segituan atera zituen ondorioak herriratu zenean Martzelina. Ganbarak maite zituen, hiriko ohiturak ekarri zituen eta seguru dirurik bazuela, ez baitzen inoren aurrean makurtu. Josek, Joakinek eta beste askok ireki zioten etxeko ganbara, egun Mariak Jose nola ibili zen ez badaki ere. Eta azkenean, herriko tipo gizarajoena aukeratu ezkontzeko. Eta gero semearena etorri zen, baina inork ez daki zer gertatu zen horrekin. Martzelinaren senarrari eman zizkion doluminak, baina hark ez omen zuen tristura handiri erakutsi. Eta gero jokoari eman zion, baina beste batzuk ardoari ematen dioten bezala. Mariari horiek guztiak esan, eta bera ere gizon baten baten atzetik ibiliko zela aurpegiratu zion, lotsagabe, jakin gabe bere senarra Jose nola ibili den. Orain, Mariarentzat Martzelina emakume zintzoena da, baina berak galdetzen du ea zer gertatu zen izan behar zuen haurrarekin, zergatik ezkutatzen duen Martzelinak horri buruzko guztia.

Kornelioren ahotsa

Korneliok kontatzen du Martzelina herrira etorri eta gutxira, gaztea zelarik, etxerako bidean zegoela, presaka aitak gauez berandu heltzeagatik errieta egingo ziolako beldurrez, ikusi egin zuela bere senarra izango zenaren ganbarara sartzen, eta leihatila batetik begira jarri zela eta emakumea biluzik ikusi zuela, belar lehorraren gainean, besterik gabe, eta halako zirrara sentitu zuela non isuri ere egin zuen, eta sekulako plazera sentitu.

Joseren ahotsa

Josek kontatzen du emazte Mariak askotan botatzen diola aurpegira Martzelinaren atzetik ibili zela gaztetan, harekin oheratu eta guzti igual egingo zuela. Josek ukatu egiten du guztia, baina aitortzen dio narratzaileari ganbara eskaini zion batean, lo zegoela harengana joan, ondoan etzan eta gerria hartu ziola. Martzelina oihuka hasi zen orduan. Gurasoak esnatu eta Martzelina etxetik bidaltzeko agindu zioten. Joakinek esan zion biharamunean ea zer moduz Martzelinarekin, berak "tira ..." esan eta ondorioa: herrian zabaldu da harekin oheratu zela. Eta emazteak gaur egun ere hori aurpegiratu, nahiz eta Martzelinaren lagunmina izan.

Martzelinaren ahotsa

Haurdun zegoela esan eta hiru egunetara ezkondu zela kontatzen du. Berehala senarraren etxera joan, ohean gaixo datzan amaginarrebarengana joan eta hark bere maleta eta gauza guztiak erretzeko esaten dio semeari. Ezkontzarekin bukatu ziren herrik gizonen grinak eta emakumeen esamesak. Ezkondu eta berehala, amaginarrebaren zaintzen jarri zuen senarrak, maindireak egunero bizpahiru aldiz garbitzen eta haren azpiak garbitzen. Ondo eramaten ditu lan horiek, ordea. Bi hilabetera ordea, bapatean, amaginarreba hil egiten da. Senarra ez dago etxean.

Apaizaren ahotsa

Kontatzen du amaginarreba hil eta berehala zabaldu zela herrian Martzelinak hil zuela. Baina esaten dio narratzaileari ez duela pena merezi aspaldiko kontu horiek berritzen ibiltzeak.

Kornelioren ahotsa 

Kontatzen du Martzelina korrika etorri zela etxera eta aitak agindu ziola bere senarraren bila joateko. Tabernan aurkitu zuen, bere amaren berria eman eta Martzelinaren senarra sutan jarri zela, emaztea akabatuko zuela esanez. Hala ere, ez zen tabernatik atera eta ilunabarrean bakarrik ikusi zuen etxeratzen, guztiz mozkor, balantzaka, emazteari mehatxuak botatzen.

Martzelinaren ahotsa

Emazteak ikusten du senarra etxera sartzen. Aurretik, auzokoen laguntzarekin, bere amaren gorpua gelaz aldatu eta garbitu egin  du. Ikusi bezain laster, senarrak "zer egin dion" behin eta berriz galdetzen dio, bere onetik aterata, eta kolpeka hasi, Kornelioren aitak gainetik kendu arte.

Mariaren ahotsa

Halako jipoia eman dio senarrak, non amaginarrebaren hiletara ere ezin izan zen joan. Hala kontatzen du Mariak. Gorpuaren beilara ere, Martzelinabere gelan egon zen, jaisteko gauza ez. Sabela minberatuta, astebetera, oinaze latzen artean, abortua izan zuen. Martzelinak berak jaso zuen hilaurra. Bakarrik egin zituen egin beharrkeo guztiak. Senarra sukaldean aurkitu zuen eta ez zion begiratu ere egin. Orduan jakin zuen senarrak ez ziola inoiz barkatuko bere amari gertatutakoa. Hori guztia Mariak bost urtera jakin zuen, Martzelinak kontatuta,  barruko sentimenduak askatu behar zituela esan eta gero.

Hirugarren kapitulua: trikitrixa bati esker

Narratzailearen ahotsa

Narratzaileak kontatzen du idazten ari den istorioaren zertzelada batzuk bazekizkiela, etxean kontatuta. Baino beste xehetasun batzuk Kornelioren ahotik jakin zituen, hura ezagutu zegoen ezkontza batean. Mahaian elkarren ondoan suertatu eta familia kontuetaz hizketan, Korneliok esaten dio Domingoren urrutiko senidea izan behar dela. Domingo da hain zuzen Martzelinaren senarra, eta lehen aldiz agertzen da liburuan bere izena. Korneliok istorioa kontatzen dio, eta berehala narratzailean ezkontzan dagoen bere aitarengana doa, ea gauza horiek zergatik ez dizkion kontatu. Narratzaileak istorio interesgarria aurkitu duela ikusten du argi eta garbi, eta idazteko asmoa agertzen du.

Narratzailearen ahotsa

Narratzailea istorioaren herrira doa, gertakariak izan eta 30 urtera, informazioa jasotzeko asmoarekin. Ostatura sartu eta gela bat eskatzen du. Ostatuko neskari galderak egiten dizkio herriko auzoei buruz, gela erakutsi eta gero. Gelan bakarrik geratzen da baina berehala neska dator berriro, gizon bat bere zai dagoela esanez. Kornelio da, ongi etorria ematen dio. Narratzaileak Martzelinataz galdetzen dio, Korneliok ikusten du zein den narratzailearen asmoa, informazioa jasotzea alegia, eta hori ez du batere gustuko.

Biharamunean, Martzelinaren etxera doa. Bere asmoen berri ematen dio, istorioa idatzekoa, eta emakumeak onartu egiten du, baina izenik ez argitaratzearen baldintzarekin. Martzelinak kontatu egingo diola esaten dio, baina hurrengo egunean, berak emandako informazioa baliozkoa izango zaion zalantzak dituen arren. Martzelinarekin egon eta gero, herriko inguruko soro berdeetara doa, inguruaz gozatzera.

Ondoren, arratsaldea aprobetxatzeko Domingo hil zeneko tabernara doa, baserri giroko tabernara. Tabernan musean ari den talde batera hurbiltzen da, eta azkenean beraiekin jolastera gonbidatzen dute. Haiekin apustuetaz hitz egiten hasten da, ea Domingoren gaia ateratzen den, eta hala da, Domingori buruz hasten zaizkio kontu kontari narratzaileari.

Biharamunean berriz ere Martzelinaren etxera joan eta hark istorioa kontatzen dio xehetasun guztiekin. Bi egun ematen dituzten solasean. Neutrala izaten saiatu da idazketan, baina narratzaileak aitortzen du Martzelinaren bertsioa izan dela nagusi kontakizunean.

Martzelinari esker, Mariarekin hitz egiteko aukera izango du. Eta Korneliorekin, Iñaxirekin eta Joakinekin, azken hau fidatu ez eta ezer kontatu ez bazion ere.

BIGARREN PARTEA

Lehen kapitulua: Jokua ez da errenta

LANEAN (69 orrialde 137tik eginak)

Pertsonaiak

  • Domingo, apustuzale porrokatua. Eleberriko protagonistak apustu egiten du bera etzanda bere tripa gainera egindako 20 gizonen saltoak baietz aguantatu; hamaseigarrenean hilda suertatuko da.
  • Martzelina, Domigoren emaztea.
  • Kornelio, Domingoren apustu laguna.