Ipuin batean bezala, Joan Mari irigoien: laburpena

Ipuin batean bezala Joan Mari Irigoien (Altza, 1948) 2002 urtean plazaraturiko eleberria da. Sara Huarte altzatar gaztearen bizitzaren kontakizunetik abiatzen da eleberria: eskola frankistan hezia, Sergio andaluziarrarekin maitemindu eta Alpujarrara joango da berarekin han hippi bizimodua egiteko. Sergiok Sara utzi eta hau Emmanuelekin elkartu eta berarekin heroinan jausi eta HIESak kutsatuta suertatuko da. Altzara itzulita, Ander Olaso medikua ezagutu eta haren laguntzaz adikzioa gaindituko du. Anderrekin alaba bat ere izango du, baina denbora batera Sara hilko da eta ondoren baita haurra ere. Pertsonaiak estilizatuegiak eta istorio idilikoa izateagatik, kritika onak jaso ez zituen arren, ikasle gazteentzako irakurketa-gai proposatu izan da.

Laburpena

1981: Sara Altzako anbulategian

Sara Huarte emakume heldua da honezkero. Altzako anbulategian dago, 1981eko neguko goiz batean. Medikuaren zai dagoela, iraganeko oroitzapenetan murgiltzen da, bere familiarekin eta auzoko jendea ikusita. Ander Olaso medikua heltzen da, eta Sarari ezaguna egiten zaio aurpegia. Harrituta dago, zeren Karmele ahizpak esan dio Añorgakoa dela, eta denbora gutxi eman duela Altzan lanean. Ander Olasok itxura xelebrea du, ilea luzearekin, baldarra eta betaurreko lodiekin.

Sararen gaztetako oroitzapenak: Sergio ezagutu eta berarekin Alpujarretara joan zenekoa

Ander ikusi eta gero, anbulategian, Sergio datorkio gogora Sarari, guztiz mutil ezberdina zelako, altua eta indartsua. Sergio Donostian ingeniaritza ikasten ari zela ezagutu zuen gaztetan, diskoteka batean. Malagakoa zen eta bere aita hotel kate bateko jabea. Ikasketak utzi zituen ordea, bere bizitzaren filosofiak ez zuelako zerikusirik unibertsitatearekin, aitaren negozio kapitalistekin eta horrelakoekin. Granadako Alpujarretan jartzen du begia, han jendea elkartzen ari baita bizimodu alternatiboa eramateko. Sara ere zerbait berriren bila zebilen garai hartan, eta biak maitemindu zirenean, antzekotasunak zituztela ikusi zuten, biek maite zutelako natura besteak beste.

Sarak etxean esan zuenean Sergiorekin, zeinekin eta andaluz batekin, hasia zela ibiltzen, Pantxike bere amak ez zuen batere ondo hartu. Ordura arte Sara Edurekin ibilia zen, mutil euskaldun batekin, baina utzi egin zuen. Amak hori aurpegiratzen dio. Sarak ingeniaritza ikasten ari dela esaten dio amari, baretzeko edo. Sarak Sergio eramaten du egun batean etxera, eta Pantxikek botatzen dio Sergiori bete aita diruduna dela, baina Sergiok ez du hori ongi hartzen, bera antikapitalista delako, eta zeramikan hasteko asmoa duela esaten dio. Pantxike harri eta zur geratzen da, eta ez dio Sarari Sergiotaz berriz ere inoiz ezer esango.

Sarak esan zion azkenean amari Alpujarretara joan behar duela. Ama sutan jartzen da. Joan behar duen egunean, amak agurtu ere ez du egiten, baina bai bere amona Dolores, animozko hitzak ematen dizkiona. Trena hartzen duenean, sekulako arindua sentitzen du Sarak, eta gazteteako amets erromantikoak, abertzaletasunari eta bizimodu ezberdin bati buruzkoak, oroitzen ditu.

Sararen oroitzapenak: Hamabost urterekin eskolan, Arantxa Otaegi eta Doña Remedios

Oroitzapen horietan, Doña Remedios gogoratzen du, andereño frankista eta ultrakatoliko gorrotagarriaren eraginez, mojen eskolan, zeinak Espainia goraipatzen aritzen zen etengabe. Etxean berriz, amonak Inazio aitona gerra garaian afusilatu zutela kontatzen dio, amonari esker jakin zuen baita ere ikurrina zer den. Hamabost urterekin ezagutzen du Arantxa Otaegi, gela bereko ikaskidea, abertzale hura ere, osaba ere afusilatu eta aita luzez kartzelan egindakoa. Doña Remediosek hari izena eskatu eta Arantxa dionean, Doña Remedios ustan jarri eta Maria Aranzazu esan nahiko duela ohartarazten dio. Jolasorduan, Sara harengana hurbildu eta elkartasuna adieraztean, lagunminak egiten dira Sara eta Arantxa. Arantxak abertzale munduan sartzen du, euskal musikako diskoak eta liburuak utziz. Arantxa zigortu egiten du Doña Remediosek behin baino gehiagotan: sorgina deitzeagatik, Maria Arantzazu deitzen dionean, eta Doña Remediosek bere paperen artean margotutako ikurrina aurkitu eta Arantxak bera izan dela aitortzen duenean. Ikurrinaren horretan, biharmunerako 40 ikurrina marraztera zigortu zuen, eta Sarak lagundu egin zion zeregin horretan. 40 ikurrina zertarako eta harriturik, biharamunean Doña Remediosek 40 ikurrinak txikitu eta zakarrontzira botatzeko agintzen dio. Arantxak bat gordetzen du ordea. Sarak, amonaren iradokizunez eta mendekuz, gelan petardo bat botatzea pentsatzen du. Edu Elizalderi galdetzea erabakitzen du. Edu Elizalde aisialdi talde batean dabilen mutil euskaldun eta abertzalea da, Sararekin maiteminduta dago, eta zaila ikusten du glean petardo bat sartu eta piztea, inork ikusi gabe. Bonba fetidoak botatzea proposatzen dio eta hala egiten dute. Sarak botatzen ditu gelan, eta sekulako iskanbila sortzen da gelan. Doña Remediosek nor izan den galdetu eta inork ez du ezer esaten, Doña Remediosek Arantxari botatzen dio errua, baina azkenean Sara altxatu eta aitortzen du bera izan dela harro-harro. Irakasleak zaplastekoa eman eta orduan Arantxak iraindu egiten du. Eskolatik betiko kanporatzen dituzte biak. Etxean gurasoekin gorabehera batzuk ditu hori dela eta, baina amona Pantxikek defendatu egiten du.

1981: Ander anbulategiko kontsultan 

Ander Olasok Sara 1981eko urtarrilean ezagutu zuela dio, 31 urterekin eta Altzan urtebete zeramala. Aurretik dei larri bat izan zuen, minbiziarekin zegoen haur txiki bat, amak salbatzeko errukitzen ziona. Gaizki sentitzen da, haurra gogoan,  minbizia bezalako musntroak sendatzen ez jakiteagatik.

Anderren txikitako oroitzapenak

Aitak esaten zion zirujau izango zela, zomorroka, txoriak eta beste animaliak harraptu, lupaz aztertu eta barrutik miatzen zituelako, bihotza ere ateraz. Libe ahizpak sadikoa dela esaten dio. Aita abertzalea zen eta Francoren aurka mintzatzen zitzaien, kriminal sadikoa zela, baina ezer ez esateko kalean, kontuz ibiltzeko. Liberi esaten dio anaia ez dela sadikoa, zientziaren bidea bestelakoa dela. Aitak fundizio batean egiten zuen lana. Gerra baino lehenago, istripuz eskua galdu zuen, eta sendatu zuen medikuak lan ona egin zuela esaten zuen beti. Laborategietako jendea miresten zuen eta semeak horretan ikastea nahi zuen, kimikari edo injeniari. 12 urterekin lupa erosten dio, eta horrekin nonnahi eta noiznahi animaliak miatzen ditu.

Anderrek Donostiako Mundaiz ikastetxean egiten du batxilergoa eta egun batean etxera joateko esaten diote, ama gaixo jarri dela. Ama asko maite zuen, bera argala eta mehea izanda, aitaren anaia zen osaba Lazaro bezalakoa, amaren sabelaren ondoan aurkitzen baitzuen babesa. Osaba Lazaro arotza zen eta berarekin mendira joaten zen. Etxera heldu eta anbulantzia ikusten du ateratzen. Arreba eta izeba Luisarekin egiten du topo eta apendizitis edo duela. Egun batzuetan larri badago ere, eta Ander triste, azkenean aurrera ateratzen da ama, eta emozioz doaz ospitalera bisita egitera. Don Nestor medikuari esker sendatu da, eta orduan erabakitzen du Anderrek mediku izatea.

1981: Ander anbulategiko kontsultan

Don Nestorrek salbatu zuen bere ama, baina berak ordea ezin du salbatu haurra. Kontsultan atso andaluz bat hartzen du, graziosoa, senarra etxean beti "Mi carro me lo robaron" abesten duena eta horregatik buruko mina izaten duena. Ondorengo pazientea Sara Huarte da.

1981: Sara Altzako bere etxean, kontsulta ondoren: oroitzapenak

Sara Ander Olasoren kontsultatik itzuli berria da ahizpa Karmelerekin Altzan bertan konpartitzen duten pisuan eta haren hitzak gogoratzen ditu, amets txikiak bizi behar dituela. Xabier Leteren diskoa jartzen du, baina baina berak Alpujarretan bizi zandako infernua bakarrik du gogoan.

Lehenengo urteak ongi pasa zituen han, Sergiorekin buztingintzan, Sergio tornuan eta bera zeramika margotzen. Bertako zeramikagile tradizionalengandik ikasi zuten, baian kutsu moderno batekin. Haserretzen noseki Sergiorekin, baino berehala adiskidetu. Sexualki ongi zebiltzaten, eta ez zuten erretzen ezta edaten ere. Mendira ere joaten ziren jaietan, Euskal Herrian Edurekin egiten zuen bezala. Zoriontsu ziren, Karmeleren bisita batean egindako argazkiak erakusten zuen bezala. Karmelek hara bisita egin, eta Sarak ere egin zuen Euskal Herrira, amona hilzorian zegoelako, baina hilik zegoen iritsi zenerako. Amari zoriontsua zela esan zion, baina Pantxikek haserre jarraitzen zuen.

Alpujarretan lagun eta ezagunen bisitak izaten zituzten. Sarak nabaritzen zituen gizonen begiradak, eta pentsatu zuen Sergiok ere beste emakumeak begiratuko zituela. Ongi zeuden sexualki biak, baina Sarari okurritu zitzaion galdetzea eta beste emakumeren batekin oheratuko litzatekeen, eta Sergiok ezetz, baina erantzun argirik gabe, Sarari jelosiaren arra sartu zitzaion barrura. Eta hortik gutxira, Matias, Lidia eta Tatiana lagunekin elkartu ziren azoka batean, eta Sarak ikusi zuen Sergio urduri zegoela Tatianarekin, ederra baitzen oso. Matias zeramikagilea zen baita, eta zeramika liburu interesgarria utziko ziola esan zion, eta handik bi hilabetera Sergio joan zen liburuaren bila Matiasek eskainitako liburuaren bila eta Sara urduritu zen. Sergio abiatu eta denbora gutxira elurra egin zuen, asko gainera, eta Sergio bi egunetara itzuli zen. Sara konturatu zen Sergio oso berritsu zegoela, eta hala aurpegiratu zion Sergiori. Honek gaizki hartu baina azkenean aitortu egiten du gertatu dela gertatu beharrekoa, Tatianarekin oheratu dela. Sarak bidali egiten du etxetik, baina gero bere atzetik doa, eta azkenean maitasuna egiten dute bortizki. Zauria egina dago ordea, eta harremana ez da lehen bezalakoa. Denda bat jartzen dute herrian, artisau produktuak saltzeko,eta ondoko herriko Dioni eta Soniaren produktuak saltzen dituzte han. Urtebete pasa, eta Sarak jelosiak hartuta jarraitzen du eta galdetzen dio Sergiori, zer zuen Tatianak, berak ez zuena. Eta harremana okerrera doa. Sergiori aita hiltzen zaio eta Sergio Malagara doa, familiarekin egotera. Egunak eta asteak pasa, eta Sarak ez du Sergioren berririk, Sarak behin eta berriz deitzen dion arren, bere gurasoen etxeko neskameak ez dagoela esaten baitu beti. Soniak bisita egiten dio Sarari, eta esaten dio Sergiok utzita ere mundua ez dela bukatzen, baina Sarak ez du horretan pentsatu ere egin nahi. Azkenean, Sergiok bidaltzen dio gutun bat, ez dela itzuliko, beste emakume bat ezagutu duela eta etxea eta denda bereak direla esateko. Etsiak hartzen du Sara, eta Euskal Herrira itzultzea pentsatzen ud, baina ideia bazertu egiten du, amak eta baita ere lagunek nola hartuko duten beldurrez, Andaluziara ihesi joan zela aurpegiratu ziotelako. Edurekin zebilen orduan, eta Eduk familia bat osatu nahi zuen, hiru haurrekin, baina berak aske izan nahi zuen, ez zuen haurrik nahi, amatasuna esklabotza zela uste zuelako. Eta orduan Sergio ezagutu zuen. Alpujarretara joatekotan zegoela, gogoratzen da Arantxak, mojen ikastetxean ezagutu zuen lagunak, aitortu ziola ETAn zebilela, eta laguntzaile bat behar zutela, baina Sarak uko egiten dio proposamenari, Alpujarretara doala esanez. Arantxak aurpegiratu egiten dio gaztetan Euskadiren alde dena emateko prest zegoela, eta orain ihesi doala. Sarak gogoratzen du bi urte geroago hil zela tiroketa batean. Alpujarretan gogoa berrz, Soniaren eta Dioniren etxera joan zela gogoratzen du, eta hantxe aitortu eta onartu zuela, Sonia besarkatuz, Sergiok utzia zuela.

Xabier Leteren diskoa bukatu da, eta bere oroitzapenetatik itzultzen da Sara. Karmele itzuli eta medikuan zer moduz galdetzen dio.

Ander Olaso: kontsultan Sara ezagutu zuenekoa gogoratzen

Anderrek ez zion arreta handirik jarri Sarari kontsultara sartu zenea. Neska altua zela ikusi zuen, bai, baina hori ez zen harrigarria, Ander oso txikia zelako. Txikitan bazuen konplexua horregatik, baina pasa zitzaion ikusi zuenean gauza zela bera baino garaiagoa zen mutil bat lurrera botatzeko. Sarak txostena ematen dio Anderri, antidepresiboak hartzen ditu, eta horien errezetak nahi ditu. Anderri Sararen begiak gustatzen zaizkio, ez dago prest besterik gabe pilulak emateko, eta berari buruz jakin nahi du, zer duen. Sarak triste dagoela dio, amodioaren zauriak berak dioenez, eta orduan alaitzeko txiste bat kontatzea proposatzen dio Anderrek, txanpon baten trukean. Txistea kontatu, eta Sarak irri egiten du. Irriaren trukean, Anderrek bi txanpon eman, eta horrela Sarak txanpon bat irabazten du, txistearena kenduta. Horrekin zerbait hartuko dutela esaten dio Sarak. Animoak ematen dizkio Anderrek, eta lagun gisa agurtzen dira: Sara urduri, eta Ander maitemintzeko zorian.

1981: Sara Altzako bere etxean, kontsulta ondoren, ahizpa Karmelerekin: oroitzapenak

Karmele itzuli, eta kontsultari buruz galdetzen dio. Sarak ez dio ezer esaten Anderri buruz. Isiltasunean babesten du bere burua, baina Sergiorena kontatu zion bezala, Emmanuelena kontatzea erabakitzen du.

Emmanuel aita hil eta egun batzuk geroago ezagutu zuen. Aitaren hiletara ez zen etorri Sara, Sergiorena gertatu eta gero, lurjota zegoelako aitzakiarekin. Emmanuel Dionik eta Sarak antolatutako afari batean ezagutu zuen. Astoz etorri zen afarira, ondoko herri batetik. Komuna batean bizi zen, ondo hasi zena, baina handik ere jendeak alde egin zuen azkenik ,idealismoz eta  ilusioz hasi arren gerora sortutako inbidiak direla eta.  Baita ere heroina sartu zelako komunan. Kontua da Emmanuel ikusi eta berehala urduri sentitu zela, eta beldurturik ere bai. Urtebete bazen Sergiok utzia zuela, eta zulotik ateratzen ari zen, baino beldur zen (zulotik ateratzea Soniari zor zion, fedea izateko esaten ziolako, bazter haietako ama birjinarekin, zeinari ile-txirikorden eskaintza egiten baitzitzaion promesak bete eta gero, eta hala gertatu zitzaion Sarari, ondo jarri zela azkenean). Emmanuel mehea eta luzea zen, begi argia, eta poliki hitz egiten zuen, frantses azentuarekin, bere ama frantsesa zelako, eta bere aita Frantziara joandako errefuxiatu bat. Oso espirituala zen, eta sufismoaren maisuei lanak irakurtzen zituen. Liluraturik, afaria bukatu zenean, Emmanuelek etxera astoz eramatea proposatu zion. Eta Sararen etxean, amodioa egiten zuten bukatu zuten, Sarak inoiz egin ez zuen bezala.

1981: Anderren oroitzapenak bere etxean, kontsulta ondoren

Lotarako dagoela, ohean, Anderrek burutik ezin duela kendu adierazten du. Aurretik izandako hiru neskalagunekin gogoratzen da. Lehenengoa guztiz erromantikoa izan zen, baina neskak utzi egin zuen denbora batera, beste mutil guapoago batengantik. Amorrazioa sentitu zuen, gutxietsia mutil txikia zelako. Txikitasun horrengatik zuen konplexuagatik edo hasi zen erretzen, Añorgako zementu fabrikako tximiniak bezala, eta haiek bezain altu izateko edo. Geroztik erretzaile porrokatua da. Paradoxikoa guztiz, ze gero medikutan pazientei erretzeari uzteko esan behar dielako. Txikitatik erre du, eta aitak erretzen harrapatu zuenean sekulako belarrondokoa eman ziola gogoratzen du. Aitak bere espioik bazituelako auzoan, erretzen zuela ikusi eta gero aitari esaten ziotenak. Espioiei buruz ari dela, aitaren anekdota bat gogoratzen du, San Marko mendiko bideetan zebilela, anaiari bisita egiteko, soldadu batzuek atxilotu zutela espioia zelakoan. Aitak osaba bat ere bazuen zuela gogoratzen du, Doroteo,  armei buruz dena zekiena. Anderren aita abertzale sutsua zen, eta semealabei ere hori irakatsi zien. Azkenean, aitak 21 urte bete arte ez zion utzi erretzen etxean.

Ander neskalagunei buruz hasten da berriz ere. Azken biak desberdinak izan ziren, ze haiek izan ziren bere atzetik ibili zirenak. Biak anorexikoak ziren guztiz, eta nazkaturik azkenean utzi egin zituen. Azkenean, umorez hartu du bizitza, eta zinismo puntu batekin. Maitasunean ez du aspaldian sinetsi eta beste medikuen aurrean bikote eta matrimonioei buruzko txisteak kontatzen ditu.

Baino orain Sara ezagutu eta erromantizismoa itzuli da bere bizitzara. Zerbait berezia sentitzen du. Sararren irriak erakartzen du. Hari buruz pentsatzen du, haren drogaren eta amodioaren zauriak gogoan. Baina beldur da Ander, bere fisikoarekin konplexuak dituelako. Baino alkoholismoan jausitako paziente baten baikortasuna gogoratzen du, azkenean edanari utzi ziona, eta berak ere Sararekin baikorra izan behar dela esaten dio bere buruari. Lo egin eta ametsa du, tximeleta batekin, eta azkenean "maite zaitut" ere entzuten du. Esperantza eta pazientzia eduki beharko du Sararekin, sinetsita dago.

1981: Sara Karmelerekin hizketan etxean

LANEAN (116 orrialde 265tik eginak)

Pertsonaiak

  • Sara Huarte, eleberriko neska protagonista
  • Edu, Sararen mutil lagun euskalduna, Sergiorekin egoteko utzi zuena.
  • Ander Olaso, Sararen medikua, Sararekin harremanetan hasiko dena, drogan jausi eta gero. Libe da bere ahizpa.
  • Karmele, Sararen ahizpa
  • Pantxike, Sararen ama, eta Jaxinto, aita.
  • Edu Elizalde, gazte gaztetan, 15-16 urterekin, Sararekin gustatuta dagoen mutila. Bere lehen nobioa edo.
  • Alpujarrak, Granadako eskualdea, Sierra Nevadako magalean. Hippy asko joan ziren hara 1970-80 hamarkadetan, Sara bezala.
  • Sergio, Sararen bigarren nobioa. Berarekin joan zen Alpujarretara. Sergiok utzi zuenean, depresioan jausten da.
  • Emmanuel, Sararen hirugarren nobioa, Alpujarretan ezagutua.
  • Arantxa Otaegi, gaztetako laguna, abertzaletasunean sartzen duena, baina gero Alpujarreatara joatea aurpegiratzen diona, Sarak ETAri laguntzea uko egiten dionean. Tiroketa batean hilko da bi urte geroago.